બાળકોમાં જોવા મળતી પગની વિકૃતિ (Flat Feet) નો ઇલાજ.

🦶 બાળકોમાં ફ્લેટ ફીટ (Flat Feet): કારણો, લક્ષણો અને અસરકારક ઇલાજ

બાળકના ઉછેર દરમિયાન માતા-પિતા ઘણીવાર તેના દરેક શારીરિક ફેરફાર પર ઝીણવટભરી નજર રાખતા હોય છે. જેમાંની એક સામાન્ય બાબત છે બાળકના પગનો આકાર. ઘણા બાળકોમાં પગના તળિયાનો મધ્ય ભાગ જમીનને અડેલો રહે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ફ્લેટ ફીટ’ (Flat Feet) અથવા ‘પેસ પ્લાનસ’ કહેવામાં આવે છે.

જોકે નાના બાળકોમાં ફ્લેટ ફીટ હોવું એ મોટાભાગે સામાન્ય છે, પરંતુ જો બાળક મોટું થયા પછી પણ આ સમસ્યા રહે, તો તે ચાલવામાં તકલીફ, થાક અને સાંધાના દુખાવા તરફ દોરી શકે છે. ચાલો આ સમસ્યાને વિગતવાર સમજીએ.

૧. ફ્લેટ ફીટ એટલે શું?

સામાન્ય પગમાં તળિયાની અંદરની બાજુએ એક કમાન (Arch) હોય છે, જે ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે શરીરના વજનને શોષી લે છે (Shock absorber). ફ્લેટ ફીટ ધરાવતા બાળકોમાં આ કમાન હોતી નથી અથવા તો તે ખૂબ જ ઓછી હોય છે, જેના કારણે આખો પંજો જમીન પર સપાટ રીતે ટેકવાય છે.

૨. ફ્લેટ ફીટના પ્રકારો

• ફ્લેક્સિબલ ફ્લેટ ફીટ: આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. જ્યારે બાળક બેઠું હોય ત્યારે કમાન દેખાય છે, પણ જ્યારે તે ઉભું રહે ત્યારે પગ સપાટ થઈ જાય છે. આમાં સામાન્ય રીતે દુખાવો થતો નથી.
• રિજિડ (કડક) ફ્લેટ ફીટ: આમાં બાળક બેઠું હોય કે ઉભું હોય, પગ હંમેશા સપાટ જ રહે છે. આ સ્થિતિ હાડકાની રચનામાં ખામીને કારણે હોઈ શકે છે અને તે દુખદાયક હોઈ શકે છે.

૩. કારણો અને લક્ષણો

મુખ્ય કારણો:

• જિનેટિક્સ: જો માતા-પિતાને ફ્લેટ ફીટ હોય, તો બાળકમાં પણ તેની શક્યતા રહે છે.
• સ્નાયુઓની શિથિલતા: બાળકના પગના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ્સ અતિશય ઢીલા હોવા.
• મેદસ્વીપણું: વધુ વજનને કારણે પગની કમાન દબાઈ જાય છે.

લક્ષણો:

• બાળકને ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે જલ્દી થાક લાગવો.
• પગના પંજા, ઘૂંટી કે ઘૂંટણમાં દુખાવો થવો.
• બાળકના જૂતા એક બાજુથી વધુ ઘસાઈ જવા.
• બાળકનું ચાલવું (Gait) અસામાન્ય લાગવું.

૪. ફ્લેટ ફીટ માટે ફિઝિયોથેરાપી અને ઇલાજ

મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ફ્લેટ ફીટ માટે ઓપરેશનની જરૂર પડતી નથી. ફિઝિયોથેરાપી અને ખાસ કસરતો દ્વારા તેને સુધારી શકાય છે:

A. કમાન બનાવવાની કસરતો (Arch Strengthening)

૧. ટુવાલ કર્લ (Towel Curls): બાળકને ખુરશી પર બેસાડો અને પગના તળિયા નીચે એક રૂમાલ રાખો. હવે બાળકને માત્ર આંગળીઓની મદદથી રૂમાલ પોતાની તરફ ખેંચવા કહો. ૨. માર્બલ પિકિંગ (Marble Picking): જમીન પર લખોટીઓ મૂકો અને બાળકને તે આંગળીઓથી પકડીને એક વાટકીમાં મૂકવા કહો. આનાથી પગના નાના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે.

B. કાફ સ્ટ્રેચિંગ (Calf Stretching)

પગની પિંડીના સ્નાયુઓ કડક હોવાથી પણ ફ્લેટ ફીટની સમસ્યા વધે છે. દીવાલનો ટેકો લઈને પંજાને ઉપર તરફ ખેંચવાથી આ સ્નાયુઓ લવચીક બને છે.

C. યોગ્ય પગરખાં અને ઇન્સોલ્સ (Arch Supports)

જો બાળકને દુખાવો થતો હોય, તો ડૉક્ટર ખાસ પ્રકારના ‘આર્ચ સપોર્ટ’ (Insoles) ની ભલામણ કરે છે. આ જૂતાની અંદર મુકવામાં આવતા ગાદી જેવા પેડ્સ છે જે કૃત્રિમ રીતે પગને કમાન આપે છે.

૫. માતા-પિતા માટે ખાસ સલાહ

• ખુલ્લા પગે ચાલવા દો: રેતી, ઘાસ કે અસમાન સપાટી પર બાળકને ખુલ્લા પગે ચાલવા દેવાથી પગના સ્નાયુઓ કુદરતી રીતે મજબૂત થાય છે.
• વોકરનો ત્યાગ: બાળકને વહેલું ચાલતું કરવા માટે વોકરનો ઉપયોગ ન કરો, તે પગની રચના બગાડી શકે છે.
• વજન નિયંત્રણ: બાળકના આહાર પર ધ્યાન આપો જેથી વધારાના વજનનું દબાણ પગ પર ન આવે.

નિષ્કર્ષ

બાળકોમાં ફ્લેટ ફીટ એ મોટાભાગે ઉંમરની સાથે ઠીક થઈ જતી બાબત છે (સામાન્ય રીતે ૬ વર્ષ સુધીમાં કમાન બની જાય છે). પરંતુ જો બાળકને સતત દુખાવો રહેતો હોય કે ચાલવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. યોગ્ય કસરતો અને સાચા પગરખાં દ્વારા બાળક રમતગમતમાં પણ સક્રિય રહી શકે છે.