ખંજવાળ

ખંજવાળ (Itching or Pruritus) એ ત્વચામાં થતી એક અપ્રિય સંવેદના છે જે ખંજવાળવાની ઇચ્છા પેદા કરે છે. તે કોઈ રોગ નથી, પરંતુ તે શરીરની અંદર કે બહારની કોઈ સમસ્યાનો સંકેત હોઈ શકે છે. ખંજવાળ હળવી કે તીવ્ર, સ્થાનિક (શરીરના કોઈ ચોક્કસ ભાગ પર) કે વ્યાપક (આખા શરીરમાં) હોઈ શકે છે.

ખંજવાળ શા માટે આવે છે?

ખંજવાળ આવવાના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. ત્વચામાં રહેલા ચેતા કોષો (nerve endings) ઉત્તેજિત થાય ત્યારે ખંજવાળનો અનુભવ થાય છે. આ ઉત્તેજના વિવિધ પરિબળોને કારણે થઈ શકે છે:

• શુષ્ક ત્વચા (Dry Skin): શિયાળામાં, ઓછી ભેજવાળા વાતાવરણમાં, અથવા વધુ પડતા ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી ત્વચા શુષ્ક બની શકે છે, જેના કારણે ખંજવાળ આવે છે. આ સૌથી સામાન્ય કારણોમાંનું એક છે.
• ચામડીના રોગો (Skin Conditions):
  • સૉરાયસિસ (Psoriasis): જાડા, લાલ ફોલ્લીઓ જેના પર ચાંદી જેવા ભીંગડા હોય અને ખંજવાળ આવે.
  • ખસ (Scabies): એક સૂક્ષ્મ જીવાણુ (mite) દ્વારા થતો ચેપ જે ત્વચામાં બરોઝ બનાવે છે અને રાત્રે વધુ ખંજવાળ આવે છે.
  • દાઝરુ/દાદર (Ringworm/Fungal Infection): ગોળ, લાલ ફોલ્લીઓ જે કિનારીઓ પર વધુ ખંજવાળ આવે છે.
• એલર્જી (Allergies):
  • ખોરાકની એલર્જી (જેમ કે બદામ, સી-ફૂડ).
  • પરાગ રજ, ધૂળના રજકણો, પાલતુ પ્રાણીઓના વાળથી એલર્જી.
  • દવાઓની એલર્જી.
  • મચ્છર, કીડી, માખી કે અન્ય જીવજંતુના કરડવાથી.
• આંતરિક રોગો (Internal Diseases):
  • કિડનીના રોગો: કિડની યોગ્ય રીતે કામ ન કરતી હોય ત્યારે શરીરમાં ઝેરી પદાર્થો જમા થાય છે, જે ખંજવાળનું કારણ બની શકે છે.
  • લીવરના રોગો: કમળો, હેપેટાઇટિસ, સિરોસિસ જેવી સ્થિતિમાં બિલીરૂબિનનું પ્રમાણ વધે છે, જેનાથી તીવ્ર ખંજવાળ આવે છે.
  • ડાયાબિટીસ (Diabetes): લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી ત્વચા શુષ્ક બને છે અને ચેપ લાગવાનું જોખમ વધે છે, જે ખંજવાળ તરફ દોરી જાય છે.
  • થાઇરોઇડના રોગો (Thyroid Disorders): ખાસ કરીને હાઈપોથાઇરોઇડિઝમ (ઓછો થાઇરોઇડ) માં ત્વચા શુષ્ક બને છે.
  • નર્વસ સિસ્ટમના રોગો (Nervous System Disorders): જેમ કે મલ્ટિપલ સ્ક્લેરોસિસ (Multiple Sclerosis) અથવા ઝોસ્ટર (Shingles) પછીની નર્વ ડેમેજ.
• ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): હોર્મોનલ ફેરફારો અને ત્વચા ખેંચાવાને કારણે ઘણી સ્ત્રીઓને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ખંજવાળનો અનુભવ થાય છે, ખાસ કરીને પેટ અને જાંઘના ભાગમાં. ગંભીર કિસ્સાઓમાં, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કોલેસ્ટેસિસ (Cholestasis) નામની લીવરની સમસ્યા પણ થઈ શકે છે.
• માનસિક પરિબળો (Psychological Factors): તણાવ, ચિંતા અથવા ડિપ્રેશન જેવી પરિસ્થિતિઓમાં પણ ખંજવાળ આવી શકે છે અથવા હાલની ખંજવાળ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.

ખંજવાળના લક્ષણો

ખંજવાળના મુખ્ય લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ખંજવાળવાની તીવ્ર ઇચ્છા: જે મોટે ભાગે ખંજવાળનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
• લાલાશ: ખંજવાળવાળી જગ્યા પર ત્વચા લાલ થઈ શકે છે.
• સોજો: ખંજવાળને કારણે ત્વચા પર સોજો આવી શકે છે, ખાસ કરીને એલર્જીક પ્રતિક્રિયામાં.
• ચાંદા કે ફોલ્લીઓ: ત્વચાના રોગ કે એલર્જીને કારણે નાના ચાંદા, ફોલ્લીઓ કે દાણા થઈ શકે છે.
• શુષ્કતા કે ભીંગડા: ત્વચા શુષ્ક અને ફાટેલી દેખાઈ શકે છે અથવા ભીંગડા પડી શકે છે.
• ઘસરકાના નિશાન: વારંવાર ખંજવાળવાથી ત્વચા પર ઘસરકા પડી શકે છે, જે ચેપ લાગવાનું જોખમ વધારે છે.
• રાત્રે વધુ ખંજવાળ: ઘણીવાર રાત્રે ખંજવાળ વધુ તીવ્ર બને છે, જેના કારણે ઊંઘમાં ખલેલ પડે છે.

ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?

જો ખંજવાળ નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં હોય તો ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે:

• લાંબા સમય સુધી ખંજવાળ રહે (બે અઠવાડિયાથી વધુ) અને ઘરેલું ઉપચારથી રાહત ન મળે.
• ખંજવાળ એટલી તીવ્ર હોય કે તે તમારી રોજિંદા પ્રવૃત્તિઓ અથવા ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે.
• આખા શરીરમાં ખંજવાળ આવતી હોય અને કોઈ સ્પષ્ટ કારણ ન હોય.
• ખંજવાળની સાથે અન્ય લક્ષણો પણ હોય જેમ કે:
  • અચાનક વજન ઘટવું.
  • તાવ.
  • રાત્રે પરસેવો થવો.
  • ત્વચામાં લાલાશ, ગરમી અથવા સોજો.
  • ત્વચા પર ઘા, ફોલ્લા કે ચેપના સંકેતો (પસ, દુર્ગંધ).
  • કિડની, લીવર કે થાઇરોઇડના રોગના લક્ષણો.
• જો તમને લાગે કે તમારી દવાને કારણે ખંજવાળ આવી રહી છે.

ખંજવાળથી રાહત મેળવવાના ઉપાયો (ઘરેલું અને તબીબી)

ખંજવાળનું કારણ શોધીને તેની સારવાર કરવી એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. જોકે, લક્ષણોમાંથી રાહત મેળવવા માટે નીચેના ઉપાયો અજમાવી શકાય છે:

ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર:

• ત્વચાને મોઇશ્ચરાઇઝ કરો: ખાસ કરીને સ્નાન કર્યા પછી તરત જ મોઇશ્ચરાઇઝર (જેમ કે પેટ્રોલિયમ જેલી, વેસેલિન) લગાવો, જ્યારે ત્વચા થોડી ભીની હોય. સુગંધ રહિત (fragrance-free) ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરો.
• હળવા સાબુનો ઉપયોગ કરો: તીવ્ર સુગંધવાળા કે એન્ટિબેક્ટેરિયલ સાબુ ટાળો, કારણ કે તે ત્વચાને વધુ શુષ્ક કરી શકે છે. હળવા અને pH-સંતુલિત સાબુનો ઉપયોગ કરો.
• ઠંડા પાણીથી સ્નાન: ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવાથી ત્વચાની કુદરતી ભેજ છીનવાઈ જાય છે. ઠંડા કે નવશેકા પાણીથી ટૂંકા સ્નાન કરો.
• ઓટમીલ બાથ: ઓટમીલને પાણીમાં ભેળવીને સ્નાન કરવાથી ખંજવાળમાં રાહત મળે છે.
• ઢીલા, સુતરાઉ કપડાં પહેરો: ચુસ્ત અને સિન્થેટિક કપડાં ટાળો, કારણ કે તે ત્વચાને ચીડવી શકે છે અને પરસેવો વધારી શકે છે.
• ખંજવાળવાનું ટાળો: ખંજવાળવાથી ત્વચાને વધુ નુકસાન થાય છે અને ચેપ લાગવાનું જોખમ વધે છે. જો ખંજવાળ અનિયંત્રિત હોય તો નખ ટૂંકા રાખો.
• ઠંડી કોમ્પ્રેસ: ખંજવાળવાળી જગ્યા પર ઠંડી, ભીની પટ્ટી કે કપડું મૂકવાથી રાહત મળી શકે છે.
• પર્યાપ્ત ભેજ: ઘરના વાતાવરણમાં ભેજ જાળવી રાખવા માટે હ્યુમિડિફાયરનો ઉપયોગ કરો.
• તણાવ ઓછો કરો: યોગ, ધ્યાન અથવા અન્ય રિલેક્સેશન તકનીકો દ્વારા તણાવ ઓછો કરો.

તબીબી સારવાર:

ડોક્ટર ખંજવાળના કારણને આધારે નીચેની સારવાર સૂચવી શકે છે:

• ઓવર-ધ-કાઉન્ટર ક્રીમ અને લોશન: હાઇડ્રોકોર્ટિસોન (hydrocortisone) ક્રીમ હળવા સોજા અને ખંજવાળમાં રાહત આપે છે. કેલામાઇન લોશન પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
• એન્ટિહિસ્ટામાઇન્સ (Antihistamines).
• કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ ક્રીમ: વધુ ગંભીર ખંજવાળ અથવા સોજા માટે ડોક્ટર મજબૂત સ્ટીરોઈડ ક્રીમ લખી શકે છે.
• કેલ્સિન્યુરિન ઇન્હિબિટર્સ (Calcineurin Inhibitors): એક્ઝિમા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં ઉપયોગી.
• એન્ટીફંગલ દવાઓ: જો ફૂગના ચેપને કારણે ખંજવાળ હોય તો એન્ટીફંગલ ક્રીમ અથવા મૌખિક દવાઓ.
• એન્ટિબાયોટિક્સ: જો ખંજવાળવાળી જગ્યા પર બેક્ટેરિયલ ચેપ લાગ્યો હોય.
• લાઇટ થેરાપી (Phototherapy): ક્રોનિક ખંજવાળ માટે ઉપયોગી, જેમાં ત્વચાને ખાસ પ્રકારના પ્રકાશના સંપર્કમાં લાવવામાં આવે છે.
• આંતરિક રોગોની સારવાર: જો ખંજવાળ કોઈ આંતરિક રોગને કારણે હોય, તો તે રોગની યોગ્ય સારવાર કરવાથી ખંજવાળ આપોઆપ મટી જશે.

ખંજવાળ એ એક સામાન્ય સમસ્યા છે, પરંતુ તે હેરાનગતિભરી અને પીડાદાયક બની શકે છે. તેનું મૂળ કારણ શોધીને યોગ્ય સારવાર કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. જો તમને લાંબા સમય સુધી કે ગંભીર ખંજવાળ હોય, તો હંમેશા ડોક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. 🙏