વારંવાર ચક્કર આવવા (BPPV/Vertigo) ની સમસ્યાને દૂર કરવા માટેની ‘એપ્લી મેન્યુવર’ (Epley Maneuver).

શું તમને અચાનક પથારીમાં પડખું ફેરવતી વખતે, નીચે નમતી વખતે કે ઉપર જોતી વખતે આખું ઘર ગોળ ફરતું હોય તેવું લાગે છે? જો હા, તો તમને BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo) હોઈ શકે છે. આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં કાનની અંદર રહેલા નાના ક્ષારના કણો (Crystals) પોતાની જગ્યાએથી ખસી જાય છે.

આ સમસ્યા માટે કોઈ દવાની જરૂર નથી, પરંતુ ફિઝિયોથેરાપીમાં ‘એપ્લી મેન્યુવર’ (Epley Maneuver) નામની એક ખાસ કસરત છે, જે આ કણોને પાછા પોતાની મૂળ જગ્યાએ મોકલીને ચક્કર આવવાનું જડમૂળથી બંધ કરી શકે છે.

૧. BPPV અને ચક્કર આવવાનું કારણ શું છે?

આપણા અંદરના કાનમાં સંતુલન જાળવવા માટે ત્રણ અર્ધવર્તુળાકાર નળીઓ (Semicircular Canals) હોય છે. તેમાં પ્રવાહી અને નાના કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના કણો (Otoconia) હોય છે.

• જ્યારે આ કણો કોઈ કારણસર (જેમ કે માથામાં ઈજા કે વધતી ઉંમર) નળીમાં ખસી જાય છે, ત્યારે તે મગજને ખોટા સંકેતો મોકલે છે.
• આના પરિણામે, જ્યારે તમે માથું હલાવો છો, ત્યારે મગજને લાગે છે કે તમે ગોળ ફરી રહ્યા છો, જેને આપણે ‘વર્ટિગો’ (Vertigo) કહીએ છીએ.

૨. એપ્લી મેન્યુવર (Epley Maneuver) શું છે?

એપ્લી મેન્યુવર એ માથાને અલગ-અલગ ખૂણે ફેરવવાની એક પ્રક્રિયા છે. આ હલનચલન ગુરુત્વાકર્ષણનો ઉપયોગ કરીને તે છૂટા પડેલા કણોને કાનની નળીમાંથી બહાર કાઢીને ‘યુટ્રિકલ’ (જ્યાં તે હોવા જોઈએ) માં પાછા મોકલે છે.

ધ્યાન રાખો: આ કસરત કરતા પહેલા તમારે એ જાણવું જરૂરી છે કે કયા કાનમાં તકલીફ છે. સામાન્ય રીતે જે બાજુ પડખું ફેરવતા વધુ ચક્કર આવે તે કાન પ્રભાવિત હોય છે.

૩. એપ્લી મેન્યુવર કરવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ રીત

ધારો કે તમારા જમણા કાનમાં તકલીફ છે, તો નીચે મુજબના સ્ટેપ્સ અનુસરો:

૧. શરૂઆત: પથારી પર એવી રીતે બેસો કે જ્યારે તમે પાછળ સૂઈ જાઓ ત્યારે તમારું માથું પથારીની બહાર સહેજ લટકેલું રહે. ૨. માથું ફેરવવું: માથાને જમણી બાજુ ૪૫ ડિગ્રી ફેરવો. ૩. ઝડપથી સૂઈ જવું: માથાને ૪૫ ડિગ્રી જમણી તરફ રાખેલી સ્થિતિમાં જ ઝડપથી પાછળ સૂઈ જાઓ. માથું પથારીની ધારથી સહેજ નીચે હોવું જોઈએ. આ સમયે તીવ્ર ચક્કર આવશે, ગભરાશો નહીં. ૩૦ થી ૬૦ સેકન્ડ સુધી આ જ સ્થિતિમાં રહો. ૪. ડાબી તરફ ફેરવવું: હવે માથું ઊંચક્યા વગર ધીમેથી ડાબી બાજુ ૯૦ ડિગ્રી ફેરવો (હવે તમારું માથું ડાબી બાજુ ૪૫ ડિગ્રી નમેલું હશે). ૩૦ સેકન્ડ રોકાઈ જાઓ. ૫. આખું શરીર ફેરવવું: હવે તમારા આખા શરીરને ડાબી બાજુ પડખું ફેરવો, જેથી તમારું નાક જમીન તરફ દેખાય. ૩૦ સેકન્ડ આ સ્થિતિ જાળવો. ૬. બેસી જવું: ધીમેથી પથારીની ધાર પર બેસી જાઓ.

૪. મેન્યુવર કર્યા પછીની સાવચેતીઓ

એપ્લી મેન્યુવર કર્યા પછી કણોને પોતાની જગ્યાએ સ્થિર થવા માટે સમય જોઈએ છે:

• સીધા રહો: કસરત પછી ૨-૩ કલાક સુધી માથું બહુ નીચું ન નમાવો કે પાછળ ન ઝુકાવો.
• ઊંઘવાની પદ્ધતિ: તે રાત્રે સૂતી વખતે ૨-૩ ઓશીકા રાખીને માથું ઊંચું રાખીને સૂવો.
• ઝડપી હલનચલન ટાળો: માથાને અચાનક ઝટકા સાથે ન હલાવો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે જ્યારે વર્ટિગોના દર્દીઓને તપાસીએ છીએ, ત્યારે અમે ‘ડિક્સ-હોલપાઈક ટેસ્ટ’ (Dix-Hallpike Test) દ્વારા નક્કી કરીએ છીએ કે કયા કાનની કઈ નળીમાં કણો છે.

• ચોકસાઈ: એપ્લી મેન્યુવર જો ખોટી રીતે કરવામાં આવે, તો કણો બીજી નળીમાં ફસાઈ શકે છે અને ચક્કર વધી શકે છે.
• પુનરાવર્તન: મોટાભાગના દર્દીઓને ૧ થી ૩ સેશનમાં જ કાયમી રાહત મળી જાય છે. જો ઘરે કરવામાં સફળતા ન મળે, તો નિષ્ણાત પાસે કરાવવું હિતાવહ છે.

નિષ્કર્ષ

જો તમને વારંવાર ચક્કર આવતા હોય, તો તે હંમેશા નબળાઈ કે બ્લડ પ્રેશરને કારણે નથી હોતા. BPPV એ કાનની અંદરની યાંત્રિક સમસ્યા છે, જેનો ઈલાજ માત્ર ‘એપ્લી મેન્યુવર’ જેવી મિકેનિકલ કસરતથી જ શક્ય છે. ચક્કરને સહન ન કરો, યોગ્ય નિદાન કરાવો અને વિજ્ઞાનની મદદથી ફરી સ્થિરતા મેળવો.