પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન
પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન (Pulmonary Hypertension): ફેફસાંના ઊંચા બ્લડ પ્રેશરને સમજવું
સામાન્ય રીતે આપણે જ્યારે ‘બ્લડ પ્રેશર’ (BP) વિશે વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તે આખા શરીરની નસોમાં વહેતા લોહીના દબાણને સૂચવે છે. પરંતુ પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન (PH) એ એક વિશિષ્ટ અને ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં ખાસ કરીને ફેફસાં (Lungs) અને હૃદયના જમણા ભાગ વચ્ચેની રક્તવાહિનીઓમાં દબાણ વધી જાય છે.
જ્યારે ફેફસાંની નસો (Pulmonary Arteries) સાંકડી કે સખત થઈ જાય છે, ત્યારે લોહીને ફેફસાં સુધી પહોંચાડવા માટે હૃદયને વધુ મહેનત કરવી પડે છે. સમય જતાં, હૃદયનો જમણો ભાગ નબળો પડી શકે છે.
1. પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શનના મુખ્ય કારણો
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) એ PH ને પાંચ મુખ્ય જૂથોમાં વહેંચ્યું છે:
- ગ્રુપ ૧ (Pulmonary Arterial Hypertension – PAH): આમાં નસો પોતાની મેળે સાંકડી થાય છે. તે આનુવંશિક હોઈ શકે છે અથવા એચ.આઈ.વી., લિવરના રોગો કે અમુક દવાઓને કારણે હોઈ શકે છે.
- ગ્રુપ ૨ (હૃદયના ડાબા ભાગની સમસ્યા): જો હૃદયનો ડાબો ભાગ નબળો હોય (Heart Failure), તો લોહી પાછળની તરફ દબાય છે અને ફેફસાંમાં દબાણ વધારે છે.
- ગ્રુપ ૩ (ફેફસાંના રોગો): COPD (ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ) અથવા સ્લીપ એપનિયા (ઊંઘમાં શ્વાસ લેવાની તકલીફ) ને કારણે ફેફસાંમાં ઓક્સિજન ઘટે છે અને પ્રેશર વધે છે.
- ગ્રુપ ૪ (લોહીના ગઠ્ઠા): ફેફસાંની નસોમાં જૂના લોહીના ગઠ્ઠા (Chronic Blood Clots) જામી જવાથી રસ્તો અવરોધાય છે.
- ગ્રુપ ૫ (અન્ય): કિડનીના રોગો કે મેટાબોલિક સમસ્યાઓ.
2. રોગના લક્ષણો (Symptoms)
PH ના લક્ષણો શરૂઆતમાં સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ જેમ જેમ રોગ વધે છે તેમ તેમ તે ગંભીર બને છે:
- શ્વાસ લેવામાં તકલીફ (Dyspnea): ચાલતી વખતે કે સીડી ચડતી વખતે જલ્દી શ્વાસ ચડી જવો.
- થાક અને નબળાઈ: થોડું કામ કરવાથી પણ ભારે થાક લાગવો.
- ચક્કર કે બેભાન થવું (Syncope): મગજ સુધી ઓક્સિજન ઓછો પહોંચતા ચક્કર આવવા.
- છાતીમાં દુખાવો: છાતીમાં દબાણ કે ભાર અનુભવવો.
- સોજા (Edema): પગના પંજા, ઘૂંટી કે પેટના ભાગમાં પાણી ભરાવું અને સોજા આવવા.
- હોઠ અને ત્વચા ભૂરી પડવી (Cyanosis): લોહીમાં ઓક્સિજનની કમીને કારણે.
3. નિદાન કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
PH ને ઓળખવા માટે ડૉક્ટર નીચે મુજબના પરીક્ષણો કરી શકે છે:
- Echocardiogram (Eco): હૃદયના ધબકારા અને દબાણની તપાસ કરવા માટે.
- Chest X-Ray: હૃદય મોટું થયું છે કે નહીં તે જોવા માટે.
- Right Heart Catheterization: આ સૌથી સચોટ પરીક્ષણ છે. એક પાતળી નળી (કેથેટર) ને નસ દ્વારા હૃદયમાં ઉતારીને સીધું દબાણ માપવામાં આવે છે.
- CT Scan અને MRI: ફેફસાંની નસોની સ્થિતિ જોવા માટે.
4. સારવારના વિકલ્પો
PH નો કોઈ કાયમી ઈલાજ નથી, પરંતુ આધુનિક સારવારથી જીવન સરળ અને લાંબુ બનાવી શકાય છે:
- દવાઓ (Vasodilators): આ દવાઓ ફેફસાંની નસોને પહોળી કરે છે જેથી લોહી સરળતાથી વહી શકે.
- બ્લડ થિનર્સ: લોહીના ગઠ્ઠા જામતા રોકવા માટે.
- ઓક્સિજન થેરાપી: જો લોહીમાં ઓક્સિજન ઓછું હોય, તો બહારથી ઓક્સિજન આપવામાં આવે છે.
- સર્જરી: જો ગઠ્ઠા હોય તો તેને સર્જરી (Endarterectomy) દ્વારા કાઢવામાં આવે છે. ગંભીર કિસ્સામાં ફેફસાંનું પ્રત્યારોપણ (Lung Transplant) સૂચવવામાં આવે છે.
5. જીવનશૈલીમાં ફેરફારો અને સાવચેતી
- મીઠું ઓછું ખાઓ: વધુ મીઠું શરીરમાં પાણી જાળવી રાખે છે, જે હૃદય પર દબાણ વધારે છે.
- ભારે વજન ન ઉપાડવું: એવી પ્રવૃત્તિઓ ટાળો જેમાં વધુ તાકાત લગાવવી પડે.
- ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ: ફેફસાં માટે ધૂમ્રપાન ઝેર સમાન છે.
- ગર્ભાવસ્થા: PH ધરાવતી મહિલાઓ માટે ગર્ભાવસ્થા અત્યંત જોખમી હોઈ શકે છે, તેથી ડૉક્ટરની સલાહ અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન એક જટિલ રોગ છે જેને સમયસર ઓળખવો જરૂરી છે. જો તમને સામાન્ય શ્વાસ ચડવાની તકલીફ લાંબા સમય સુધી રહેતી હોય, તો તેને અવગણશો નહીં. યોગ્ય નિદાન અને ફિઝીયોથેરાપી (Pulmonary Rehab) ની મદદથી તમે સક્રિય જીવન જીવી શકો છો.
