દાંતમાં સડો થવાનું કારણ શું છે?

દાંતમાં સડો: કારણો, લક્ષણો અને બચાવ

દાંતમાં સડો (Tooth Decay) એ દાંતની બહારની પડ (એનામેલ)ને નુકસાન થવાથી થતો રોગ છે. આ મુખ્યત્વે મોઢામાં રહેલા બેક્ટેરિયા, ખાંડવાળા ખોરાક-પીણું, અને યોગ્ય મોઢાની સફાઈના અભાવને કારણે થાય છે. સમયસર સારવાર ન લેવાય તો સડો દાંતની અંદર સુધી ફેલાઈ શકે છે.

દાંતના કાળા પડવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં દાંતના ઉપરના પડ (એનામલ) ને નુકસાન થાય છે, જેનાથી દાંતમાં પોલાણ (cavities) બને છે. જો આ સમસ્યાનો સમયસર ઉપચાર ન કરવામાં આવે તો તે ગંભીર બની શકે છે અને દાંત ગુમાવવાનું કારણ પણ બની શકે છે.

દાંતના સડાના મુખ્ય કારણો

દાંતમાં સડો થવાનું મુખ્ય કારણ બેક્ટેરિયા, ખોરાક અને ખાંડનું મિશ્રણ છે. આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ થાય છે:

• બેક્ટેરિયા: આપણા મોંમાં ઘણા પ્રકારના બેક્ટેરિયા રહે છે, જેમાંથી કેટલાક બેક્ટેરિયા દાંતના સડા માટે જવાબદાર હોય છે. જ્યારે આપણે ખોરાક ખાઈએ છીએ, ત્યારે આ બેક્ટેરિયા ખોરાકમાં રહેલી ખાંડ (શર્કરા) ને એસિડમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• ખાંડ અને સ્ટાર્ચવાળો ખોરાક: બ્રેડ, ચોકલેટ, મીઠાઈઓ, બિસ્કિટ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ, અને અન્ય મીઠા પદાર્થોમાં ખાંડ અને સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. આ ખોરાક દાંત પર ચોંટી જાય છે, જે બેક્ટેરિયા માટે આહાર બની રહે છે.
• એસિડ: બેક્ટેરિયા દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ એસિડ દાંતના ઉપરના પડ (એનામલ) ને ધીમે ધીમે નબળું પાડે છે અને તેનું ક્ષયણ (erosion) કરે છે. આ પ્રક્રિયાને ડિમિનરલાઈઝેશન કહેવામાં આવે છે.
• પ્લાક (Plaque): જ્યારે બેક્ટેરિયા, ખોરાકના કણો, અને લાળ એકબીજા સાથે ભળી જાય છે, ત્યારે એક ચીકણું, રંગહીન પડ બને છે જેને પ્લાક કહેવાય છે. આ પ્લાક દાંત પર જમા થાય છે અને બેક્ટેરિયાને એસિડ ઉત્પન્ન કરવા માટે સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. જો આ પ્લાકને નિયમિતપણે સાફ ન કરવામાં આવે તો તે સખત બની જાય છે અને ટેરાર (tartar) માં ફેરવાય છે.

દાંતના સડાના લક્ષણો

શરૂઆતમાં દાંતના સડાના કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો જોવા મળતા નથી. પરંતુ, જેમ જેમ સડો વધતો જાય છે, તેમ તેમ નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• દાંતમાં દુખાવો, ખાસ કરીને ઠંડા, ગરમ અથવા મીઠા પદાર્થો ખાવાથી.
• દાંત પર કાળા કે ભૂરા ડાઘા પડવા.
• દાંતમાં નાનું પોલાણ (hole) બનવું, જે જીભ અથવા આંગળીથી અનુભવી શકાય.
• ખોરાક ચાવતી વખતે દુખાવો.
• મોંમાંથી દુર્ગંધ આવવી.

દાંતના સડાથી બચાવવા માટેના ઉપાયો

દાંતના સડાથી બચવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો અપનાવી શકાય છે:

• નિયમિત બ્રશ કરવું: દિવસમાં બે વાર, સવારે અને રાત્રે સુતા પહેલાં, ફ્લોરાઈડયુક્ત ટૂથપેસ્ટથી બ્રશ કરો. બ્રશિંગ ઓછામાં ઓછું બે મિનિટ સુધી કરવું જોઈએ.
• ફ્લોસિંગ: બ્રશિંગ દાંતની વચ્ચેના ભાગને સાફ કરી શકતું નથી. આ માટે દરરોજ ફ્લોસનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે, જે પ્લાક અને ખોરાકના કણોને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
• ખાંડવાળા ખોરાક અને પીણાંનો ત્યાગ: મીઠાઈઓ, ચોકલેટ, કેન્ડી, અને સોફ્ટ ડ્રિંક્સનું સેવન ઓછું કરો. તેના બદલે ફળો, શાકભાજી, અને દૂધ જેવા પૌષ્ટિક આહારનો સમાવેશ કરો.
• પુષ્કળ પાણી પીવું: પાણી પીવાથી મોંમાં રહેલા ખોરાકના કણો અને એસિડ ધોવાઈ જાય છે.
• નિયમિત ડેન્ટલ ચેક-અપ: દર છ મહિને દાંતના ડોક્ટર પાસે તપાસ કરાવવાથી સડાને પ્રારંભિક તબક્કામાં જ શોધી શકાય છે અને તેનો ઉપચાર થઈ શકે છે.

દાંતના સડાના તબક્કા અને તેની સારવાર

દાંતનો સડો એક દિવસમાં થતો નથી, પરંતુ તે ઘણા મહિનાઓ કે વર્ષો દરમિયાન ધીમે ધીમે વિકસે છે. તેને જુદા જુદા તબક્કાઓમાં સમજી શકાય છે, અને દરેક તબક્કાની સારવાર અલગ હોય છે:

તબક્કો ૧: પ્રારંભિક સડો

આ સૌથી પહેલો તબક્કો છે, જેમાં સડો માત્ર દાંતના સૌથી બહારના પડ એનામલ (enamel) સુધી મર્યાદિત હોય છે. આ તબક્કે દાંત પર સફેદ કે આછા ભૂરા રંગના ડાઘા દેખાઈ શકે છે. આ તબક્કામાં કોઈ દુખાવો થતો નથી, તેથી ઘણા લોકો તેનું ધ્યાન રાખતા નથી.

તબક્કો ૨: ડેન્ટીન સુધીનો સડો

જો પહેલા તબક્કાની સારવાર ન થાય, તો સડો એનામલના પડને પાર કરીને દાંતના બીજા પડ ડેન્ટીન (dentin) સુધી પહોંચે છે. ડેન્ટીન એનામલ કરતાં વધુ નરમ હોય છે, તેથી આ તબક્કે સડો ઝડપથી ફેલાય છે. આ તબક્કામાં ગરમ, ઠંડા અથવા મીઠા પદાર્થો ખાવાથી દુખાવો અને સંવેદનશીલતા (sensitivity) અનુભવી શકાય છે.

• સારવાર: આ તબક્કામાં દાંતના સડેલા ભાગને દૂર કરીને ત્યાં ફિલિંગ (dental filling) કરવામાં આવે છે. ફિલિંગ મટિરિયલ વડે પોલાણને ભરી દેવાથી દાંતનું માળખું પાછું મેળવી શકાય છે.

તબક્કો ૩: પલ્પ સુધીનો સડો

જો ડેન્ટીન સુધીના સડાની સારવાર ન થાય તો સડો દાંતના સૌથી અંદરના ભાગ પલ્પ (pulp) સુધી પહોંચે છે. પલ્પમાં લોહીની નસો અને ચેતાઓ (nerves) હોય છે, તેથી આ તબક્કે તીવ્ર દુખાવો થાય છે. રાત્રે ઊંઘ ન આવવી, ખોરાક ચાવવામાં મુશ્કેલી, અને ચહેરા પર સોજો આવવો જેવા લક્ષણો પણ જોવા મળી શકે છે.

• સારવાર: આ ગંભીર તબક્કામાં રૂટ કેનાલ ટ્રીટમેન્ટ (Root Canal Treatment) કરવી પડે છે. આ સારવારમાં દાંતના અંદરના ચેપગ્રસ્ત પલ્પને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવે છે, અંદરના ભાગને સાફ કરીને ભરી દેવામાં આવે છે. રૂટ કેનાલ પછી દાંત પર કેપ (dental crown) પહેરાવવામાં આવે છે જેથી દાંતની મજબૂતાઈ જળવાઈ રહે.

તબક્કો ૪: એબસેસ (Abcess) અને દાંતનું નુકસાન

જો રૂટ કેનાલ પણ ન કરવામાં આવે, તો પલ્પમાં રહેલો ચેપ મૂળના છેડા સુધી પહોંચે છે અને જડબાના હાડકામાં પસ (pus) નો ભરાવો થાય છે. આ સ્થિતિને ડેન્ટલ એબસેસ (dental abcess) કહેવાય છે. આ ખૂબ જ પીડાદાયક હોય છે અને જો સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે તો આ ચેપ મોંના અન્ય ભાગોમાં પણ ફેલાઈ શકે છે.

• સારવાર: આ તબક્કે દાંતને બચાવવાનું મુશ્કેલ બને છે. મોટેભાગે, ચેપગ્રસ્ત દાંતને કાઢી નાખવો (extraction) પડે છે. દાંત કાઢી નાખ્યા પછી, ખાલી જગ્યાએ કૃત્રિમ દાંત (ઈમ્પ્લાન્ટ) મૂકવાની જરૂર પડી શકે છે.

દાંતના સડાનું જોખમ કોને વધારે હોય છે?

કેટલાક લોકોમાં દાંતના સડાનું જોખમ વધુ હોય છે:

• બાળકો: બાળકોમાં દાંતના સડાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, ખાસ કરીને જો તેઓ નિયમિત બ્રશ ન કરતા હોય અથવા વધારે પડતા મીઠા પીણાં અને ચોકલેટનું સેવન કરતા હોય.
• સુકા મોં (Dry Mouth): મોંમાં ઓછી લાળ બનવાથી ખોરાકના કણો અને એસિડ સાફ થતા નથી, જેનાથી સડાનું જોખમ વધી જાય છે.
• વાંકાચૂકા દાંત: વાંકાચૂકા દાંતમાં બ્રશિંગ અને ફ્લોસિંગ યોગ્ય રીતે થઈ શકતું નથી, તેથી પ્લાક જમા થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
• નબળી દંત સ્વચ્છતા: જે લોકો નિયમિતપણે બ્રશ અને ફ્લોસ નથી કરતા, તેમના દાંતમાં સડો થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.