ખભાની ઈજા (Rotator Cuff Tear) પછીની રિકવરી.
🎾 ખભાની ઇજા (Rotator Cuff Tear): લક્ષણો, રિકવરી અને ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ
ખભાનો સાંધો આપણા શરીરનો સૌથી લવચીક સાંધો છે, જે આપણને હાથને ચારે બાજુ ફેરવવાની આઝાદી આપે છે. આ હલનચલન માટે ‘રોટેટર કફ’ (Rotator Cuff) જવાબદાર છે, જે ચાર સ્નાયુઓ અને સ્નાયુબંધ (Tendons) નો બનેલો એક સમૂહ છે. જ્યારે આ સ્નાયુઓમાં કાપો પડે અથવા તે ફાટી જાય, ત્યારે તેને ‘રોટેટર કફ ટીયર’ કહેવામાં આવે છે.
પછી ભલે તે રમતગમત દરમિયાન લાગેલી ઈજા હોય કે ઉંમરને કારણે આવેલો ઘસારો, તેની સાચી રિકવરી માટે ધીરજ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન ખૂબ જ જરૂરી છે.
૧. રોટેટર કફ ટીયરના લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?
ખભાની આ ઇજાને સામાન્ય સ્નાયુના ખેંચાણથી અલગ રીતે ઓળખી શકાય છે:
- રાત્રે દુખાવો: ખાસ કરીને જ્યારે તમે ઇજા પામેલા ખભાના પડખે સૂવો છો ત્યારે અસહ્ય દુખાવો થાય છે.
- હાથ ઉંચો કરવામાં તકલીફ: માથું ઓળવા કે પીઠ પાછળ હાથ લઈ જવામાં અશક્તિ અનુભવવી.
- નબળાઈ: હાથમાં વસ્તુ પકડવાની કે ઉંચકવાની તાકાત ઘટી જવી.
- અવાજ આવવો: ખભો હલાવતી વખતે ‘કટ-કટ’ અવાજ આવવો અથવા ઘસારો અનુભવવો.
૨. રિકવરીના તબક્કા (Stages of Recovery)
રોટેટર કફની રિકવરી એક લાંબી પ્રક્રિયા છે જે મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી છે:
તબક્કો ૧: રક્ષણ અને પીડા ઘટાડવી (૦-૬ અઠવાડિયા)
આ તબક્કે મુખ્ય ધ્યેય ઇજાને વધતી અટકાવવાનો છે.
- આરામ: ખભા પર કોઈ પણ પ્રકારનો ભાર ન આપવો.
- સ્લિંગ (Sling): હાથને સપોર્ટ આપવા માટે પટ્ટાનો ઉપયોગ કરવો.
- બરફનો શેક: દિવસમાં ૩-૪ વાર ૧૫ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરવો જેથી સોજો ઘટે.
તબક્કો ૨: લવચીકતા પાછી મેળવવી (૬-૧૨ અઠવાડિયા)
જ્યારે દુખાવો ઓછો થાય, ત્યારે ધીમે ધીમે હલનચલન શરૂ કરવામાં આવે છે.
- પેસિવ મુવમેન્ટ: આમાં તમે જાતે હાથ નથી હલાવતા, પણ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા બીજા હાથની મદદથી ઇજા પામેલા હાથને હળવેથી હલાવવામાં આવે છે.
- પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ: શરીરને આગળ ઝુકાવી હાથને ઘડિયાળના કાંટાની જેમ હળવેથી ફેરવવો.
તબક્કો ૩: મજબૂતીકરણ (૩-૬ મહિના)
આ સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે. અહીં સ્નાયુઓને ફરીથી મજબૂત કરવામાં આવે છે.
- રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડ: રબરના બેન્ડની મદદથી ખભાની અંદરની અને બહારની હલનચલન કરવી.
- વેઈટ ટ્રેનિંગ: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ હળવા વજન (Dumbbells) થી કસરત શરૂ કરવી.
૩. ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા
રોટેટર કફની રિકવરીમાં ફિઝિયોથેરાપી હૃદય સમાન છે.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને લેસર થેરાપી: આનાથી સ્નાયુબંધના હીલિંગની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
- મેન્યુઅલ થેરાપી: થેરાપિસ્ટ હાથ વડે સાંધાની જકડન (Stiffness) દૂર કરે છે.
- સ્ક્રેપ્યુલર ટ્રેનિંગ: ખભાના પાછળના હાડકાં (Shoulder Blade) ની કસરતો ખભા પરનું દબાણ ઘટાડે છે.
૪. ઘરે રાખવાની સાવચેતીઓ
- ભારે વસ્તુઓ ન ઉંચકવી: રિકવરી દરમિયાન અચાનક ભારે વજન ઉંચકવાથી ફાટેલો સ્નાયુ ફરીથી ઇજા પામી શકે છે.
- યોગ્ય સ્થિતિમાં સૂવું: પીઠ પર સૂવું અથવા બિન-ઇજાગ્રસ્ત પડખે સૂવું શ્રેષ્ઠ છે. ઇજા પામેલા હાથની નીચે એક તકિયો રાખવો.
- ધૂમ્રપાન ટાળો: નિકોટીન સ્નાયુબંધમાં લોહીનો પ્રવાહ ઘટાડે છે, જે રિકવરીને ધીમી કરી દે છે.
૫. ઓપરેશનની જરૂર ક્યારે પડે?
મોટાભાગના કિસ્સામાં કસરતથી રિકવરી આવે છે, પરંતુ જો:
- સ્નાયુ સંપૂર્ણપણે ફાટી ગયો હોય (Full-thickness tear).
- ૬ થી ૧૨ મહિનાની કસરત પછી પણ સુધારો ન જણાય.
- દર્દી ખેલાડી હોય અને તેને ખભાની તાકાતની તાત્કાલિક જરૂર હોય.
તો ‘આર્થ્રોસ્કોપિક રિપેર’ (દૂરબીનથી ઓપરેશન) ની સલાહ આપવામાં આવે છે. ઓપરેશન પછી પણ ૪-૬ મહિનાની ફિઝિયોથેરાપી અનિવાર્ય છે.
નિષ્કર્ષ
ખભાની ઇજા પછીની રિકવરી એ કોઈ ‘શોર્ટક્ટ’ નથી, પણ એક શિસ્તબદ્ધ મુસાફરી છે. જો તમે નિયમિત કસરત અને પોશ્ચરનું ધ્યાન રાખશો, તો તમે ફરીથી તમારી મનગમતી રમત કે રોજિંદા કામો કોઈ પણ પીડા વગર કરી શકશો.
