ન્યુમોનિયા કે ફેફસાંના ઇન્ફેક્શન પછી કફ બહાર કાઢવાની કસરતો.
ન્યુમોનિયા અથવા ફેફસાંના અન્ય ઇન્ફેક્શન (જેમ કે બ્રોન્કાઇટિસ અથવા કોવિડ-19) પછી ફેફસાંમાં ચીકણો કફ (Mucus) જમા થઈ જવો એ એક સામાન્ય સમસ્યા છે. આ કફને કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે, છાતીમાં ભારેપણું લાગે છે અને વારંવાર ઉધરસ આવે છે. જો આ કફ સમયસર બહાર ન નીકળે, તો તે ફરીથી ઇન્ફેક્શન પેદા કરી શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીમાં ‘ચેસ્ટ ક્લિયરન્સ ટેકનિક્સ’ દ્વારા આ કફને કુદરતી રીતે અને ફેફસાં પર વધુ દબાણ લાવ્યા વગર બહાર કાઢી શકાય છે. આ લેખમાં આપણે કફ દૂર કરવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ વિશે જાણીશું.
૧. કફ બહાર કાઢવો કેમ જરૂરી છે?
જ્યારે ફેફસાંમાં ચેપ લાગે છે, ત્યારે શરીર રક્ષણ માટે લાળ (Mucus) બનાવે છે. પરંતુ ઇન્ફેક્શન પછી આ લાળ ઘટ્ટ થઈ જાય છે અને ફેફસાંની નાની નળીઓમાં ફસાઈ જાય છે.
- ઓક્સિજનનો પ્રવાહ: કફ નીકળવાથી ઓક્સિજન લોહીમાં સરળતાથી ભળી શકે છે.
- સેકન્ડરી ઇન્ફેક્શન: જમા થયેલો કફ બેક્ટેરિયા માટે ઘર બની શકે છે, જે ન્યુમોનિયાને ફરી ઉથલો મરાવી શકે છે.
- શક્તિ: ફેફસાં સાફ હોય તો શ્વાસ લેવામાં ઓછી મહેનત પડે છે અને થાક ઓછો લાગે છે.
૨. એક્ટિવ સાયકલ ઓફ બ્રીધિંગ ટેકનિક (ACBT)
આ કફ બહાર કાઢવાની સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સલામત પદ્ધતિ છે. આમાં ત્રણ તબક્કા હોય છે:
A. બ્રીધિંગ કંટ્રોલ (સામાન્ય શ્વાસ)
સૌ પ્રથમ શાંતિથી બેસો અને ખભા ઢીલા મૂકો. નાકથી હળવો શ્વાસ લો અને મોઢાથી બહાર કાઢો. આનાથી શ્વાસનળીઓ રિલેક્સ થાય છે.
B. થોરાસિક એક્સપાન્શન (ઊંડા શ્વાસ)
નાકથી ઊંડો શ્વાસ લો જેથી છાતી પૂરેપૂરી ફૂલે. ૩ સેકન્ડ શ્વાસ રોકી રાખો અને પછી ધીમેથી મોઢાથી બહાર કાઢો. આનાથી હવા કફની પાછળ જાય છે અને કફને ઉપર ધકેલે છે.
C. હફિંગ (Huffing) – ઉધરસનો વિકલ્પ
આ સૌથી મહત્વનો ભાગ છે. જોરથી ઉધરસ ખાવાને બદલે ‘હફ’ કરો.
- રીત: એક મધ્યમ શ્વાસ લો. હવે મોઢું ખુલ્લું રાખીને, પેટના સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરીને ઝડપથી અને જોરથી શ્વાસ બહાર કાઢો, જાણે તમે ગરમ વરાળથી ચશ્માના કાચ સાફ કરી રહ્યા હોવ. આનાથી કફ ગળા સુધી આવી જશે અને તમે સહેલાઈથી થૂંકી શકશો.
૩. પોશ્ચરલ ડ્રેનેજ (સ્થિતિ બદલીને કફ કાઢવો)
ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો ઉપયોગ કરીને ફેફસાંના જે ભાગમાં કફ હોય તેને ઉપર રાખીને સૂવાથી કફ જલ્દી નીકળે છે.
- રીત: જો ફેફસાંના નીચેના ભાગમાં કફ હોય, તો કમર નીચે ૧-૨ તકિયા રાખીને સૂઈ જાવ (માથું સહેજ નીચે રહે તેમ). ૧૦-૧૫ મિનિટ આ સ્થિતિમાં રહીને ઊંડા શ્વાસ લો અને પછી હફિંગ કરો.
- નોંધ: જમ્યા પછી તરત આ ન કરવું. હૃદયની બીમારી કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી.
૪. પર્કશન અને વાઈબ્રેશન (Chest PT)
આ પ્રક્રિયામાં ઘરની કોઈ વ્યક્તિ મદદ કરી શકે છે.
- પર્કશન (Percussion): હથેળીને કપ આકારમાં વાળીને છાતી કે પીઠના ભાગે ધીમેથી થપથપાવો. આનાથી ફેફસાંની દીવાલ પર ચોંટેલો કફ છૂટો પડે છે.
- વાઈબ્રેશન: શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે હથેળીથી છાતી પર હળવી ધ્રુજારી આપવી.
૫. કફ ઘટાડવા માટેની અન્ય ટિપ્સ
૧. પુષ્કળ પાણી પીવો: દિવસમાં ૮-૧૦ ગ્લાસ નવશેકું પાણી પીવો. પાણી કફને પાતળો કરે છે, જેથી તે જલ્દી બહાર નીકળે છે. ૨. વરાળનો નાસ: દિવસમાં ૨-૩ વાર સાદા પાણીની વરાળ લેવાથી શ્વાસનળીઓ ખુલે છે. ૩. ચાલવું: જો તબિયત પરવાનગી આપે, તો ઘરમાં ધીમે ધીમે ચાલવું. હલનચલનથી કફ ગતિશીલ બને છે. ૪. સ્પાયરોમીટર: ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ થ્રી-બોલ સ્પાયરોમીટરનો ઉપયોગ કરો.
૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ન્યુમોનિયા પછીના દર્દીઓ માટે ‘ચેસ્ટ ફિઝિયોથેરાપી’ આપીએ છીએ. અમે સ્ટેથોસ્કોપથી તપાસીને નક્કી કરીએ છીએ કે કફ કયા ભાગમાં જમા છે અને તે મુજબ ખાસ કસરતો કરાવીએ છીએ.
નિષ્કર્ષ
ન્યુમોનિયા પછી માત્ર દવાઓ પૂરતી નથી, ફેફસાંની સફાઈ પણ તેટલી જ જરૂરી છે. જોરથી ઉધરસ ખાઈને ગળું અને છાતી દુખાડવાને બદલે ‘ACBT’ અને ‘હફિંગ’ જેવી વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ અપનાવો. આનાથી તમે ઝડપથી સ્વસ્થ થઈ શકશો.
