વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ: માત્ર સવારનો તડકો પૂરતો છે કે સપ્લિમેન્ટ જરૂરી?
આજના સમયમાં હાડકાં અને સાંધાના દુખાવાની સમસ્યા ઘરે-ઘરે જોવા મળે છે. જ્યારે પણ આપણે થાક અથવા કમરના દુખાવાની ફરિયાદ કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલા વિટામિન ડી (Vitamin D) અને કેલ્શિયમ (Calcium) ની ઉણપની ચર્ચા થાય છે. ઘણા લોકો માને છે કે રોજ સવારે થોડી મિનિટો તડકામાં બેસવાથી આ ઉણપ દૂર થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલાક લોકો ડૉક્ટરની સલાહ વગર સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાનું શરૂ કરી દે છે.
પરંતુ હકીકત શું છે? શું આપણું શરીર માત્ર સૂર્યપ્રકાશથી પૂરતું વિટામિન ડી બનાવી શકે છે? અને કેલ્શિયમનું તેમાં શું કામ છે? સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે આ વિષય પાછળના વિજ્ઞાનને વિગતવાર સમજીશું.
૧. વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ વચ્ચેનો અતૂટ સંબંધ
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી એક સિક્કાની બે બાજુ છે.
- કેલ્શિયમ: તે હાડકાંનું મુખ્ય બંધારણીય ઘટક છે. તે હાડકાંને મજબૂતી આપે છે.
- વિટામિન ડી: તેનું મુખ્ય કામ આંતરડામાંથી કેલ્શિયમને લોહીમાં શોષવાનું છે.
સીધી વાત: જો તમારા શરીરમાં વિટામિન ડીની ઉણપ હશે, તો તમે ગમે તેટલું કેલ્શિયમ વાળો ખોરાક (દૂધ, પનીર વગેરે) લેશો, તમારું શરીર તેને શોષી શકશે નહીં અને તે હાડકાં સુધી પહોંચશે નહીં. આથી જ આ બંનેનું સંતુલન અનિવાર્ય છે.
૨. શું માત્ર સવારનો તડકો પૂરતો છે?
ભારત જેવા ગરમ દેશમાં રહેવા છતાં, આશરે ૭૦% થી ૮૦% લોકોમાં વિટામિન ડીની ઉણપ જોવા મળે છે. તેના કારણો નીચે મુજબ છે:
- સમય અને તીવ્રતા: વિટામિન ડી બનાવવા માટે સૂર્યના UVB કિરણો જરૂરી છે. સવારના કુમળા તડકા કરતા સવારના ૧૦ થી બપોરના ૩ વાગ્યા સુધીનો તડકો વિટામિન ડી બનાવવા માટે વધુ અસરકારક હોય છે, પરંતુ આ સમયે તડકો ત્વચા માટે હાનિકારક પણ હોઈ શકે છે.
- ત્વચાનો રંગ: ભારતીયોની ત્વચામાં ‘મેલેનિન’ (Melanin) વધુ હોય છે, જે કુદરતી સનસ્ક્રીન તરીકે કામ કરે છે. આથી આપણી ત્વચાને વિટામિન ડી બનાવવા માટે ગોરી ત્વચા કરતા વધુ સમય તડકામાં રહેવું પડે છે.
- પ્રદૂષણ અને કપડાં: પ્રદૂષણના થર UVB કિરણોને રોકે છે. વળી, આપણે આખું શરીર ઢંકાય તેવા કપડાં પહેરીએ છીએ, જેના કારણે ત્વચાનો બહુ ઓછો ભાગ સૂર્યના સંપર્કમાં આવે છે.
- સનસ્ક્રીનનો ઉપયોગ: જો તમે સનસ્ક્રીન લગાવીને તડકામાં બેસો છો, તો વિટામિન ડી બનવાની પ્રક્રિયા લગભગ ૯૫% ઘટી જાય છે.
૩. સપ્લિમેન્ટ્સની જરૂર ક્યારે પડે છે?
માત્ર ખોરાક (જેમ કે ઈંડા કે મશરૂમ) માંથી વિટામિન ડીની જરૂરિયાત પૂરી કરવી મુશ્કેલ છે. સપ્લિમેન્ટ્સની જરૂર નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં પડે છે:
૧. લોહીના રિપોર્ટમાં ઉણપ: જો તમારો વિટામિન ડી લેવલ ૩૦ ng/ml થી ઓછું હોય. ૨. ઓફિસ વર્ક: જે લોકો આખો દિવસ એસી કે બંધ ઓફિસમાં કામ કરે છે અને સૂર્યપ્રકાશમાં બિલકુલ જઈ શકતા નથી. ૩. વધતી ઉંમર: ઉંમર વધવા સાથે ત્વચાની વિટામિન ડી બનાવવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. ૪. સાંધાનો ઘસારો: જેમને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ કે ઘૂંટણનો ઘસારો હોય તેમને હાડકાંની ઘનતા જાળવવા સપ્લિમેન્ટ્સ અનિવાર્ય બને છે.
૪. સાવચેતી: સપ્લિમેન્ટ્સ લેતા પહેલા આ જાણો
વિટામિન ડી ‘ફેટ સોલ્યુબલ’ (Fat Soluble) છે, એટલે કે તે શરીરમાં સંગ્રહિત થાય છે. જો તમે જરૂર કરતા વધુ માત્રામાં (Overdose) સપ્લિમેન્ટ્સ લો છો, તો તે શરીરમાં ઝેરી અસર (Toxicity) પેદા કરી શકે છે, જે કિડનીમાં પથરી કે હૃદયની સમસ્યાઓ નોતરી શકે છે.
- ક્યારેય જાતે દવા ન લો: હંમેશા ડૉક્ટરના રિપોર્ટ અને સલાહ મુજબ જ અઠવાડિક કે માસિક ડોઝ લો.
૫. ફિઝિયોથેરાપી અને હાડકાંનું સ્વાસ્થ્ય
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, માત્ર વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમ લેવાથી હાડકાં મજબૂત નથી થતા. તેને સાચી દિશા આપવા માટે ‘વેઈટ બેરિંગ’ (Weight Bearing) કસરતો જરૂરી છે. જ્યારે તમે ચાલો છો કે વજન ઉંચકો છો, ત્યારે જ કેલ્શિયમ હાડકાંમાં જમા થાય છે.
- અમે અમારા દર્દીઓને યોગ્ય આહારની સાથે સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાની કસરતો સૂચવીએ છીએ જેથી સાંધા પરનો બોજ ઘટે.
નિષ્કર્ષ
સૂર્યપ્રકાશ એ વિટામિન ડીનો કુદરતી સ્ત્રોત છે અને રોજ ૧૫-૨૦ મિનિટ તડકામાં રહેવું સ્વાસ્થ્યપ્રદ છે, પરંતુ આજના આધુનિક જીવનમાં તે હંમેશા પૂરતું હોતું નથી. જો તમને વારંવાર થાક લાગતો હોય કે હાડકાંમાં દુખાવો રહેતો હોય, તો એકવાર બ્લડ ટેસ્ટ કરાવી લેવો હિતાવહ છે. જરૂર જણાય તો ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સપ્લિમેન્ટ્સ લેવા એ નબળા હાડકાં સામે લડવાનો શ્રેષ્ઠ રસ્તો છે.
