લોહી જાડુ થવાના કારણો, લક્ષણો અને ઈલાજ

લોહી જાડું થવું” એ તબીબી શબ્દ નથી, પરંતુ તે લોહીના ઘટકોમાં અસામાન્યતાને કારણે લોહીની વધેલી સ્નિગ્ધતા (Viscosity) અથવા રક્ત ગંઠાવાનું (Blood Clotting) વલણ સૂચવી શકે છે. જ્યારે લોહી વધુ પડતું જાડું થઈ જાય છે, ત્યારે તે શરીરના અવયવો અને પેશીઓમાં સરળતાથી પ્રવાહ કરી શકતું નથી, જેનાથી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે, જેમાં હૃદય રોગ, સ્ટ્રોક અને લોહીના ગંઠાવા (થ્રોમ્બોસિસ)નો સમાવેશ થાય છે.

લોહી જાડું થવાના કારણો 🧐

લોહી જાડું થવા પાછળ ઘણા કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે.

1. નિર્જલીકરણ (Dehydration): શરીરને પૂરતું પાણી ન મળવાથી લોહીમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ ઘટે છે, જેનાથી લોહી જાડું થઈ શકે છે. આ સૌથી સામાન્ય અને સરળતાથી સુધારી શકાય તેવું કારણ છે.
2. માયલોપ્રોલિફરેટિવ નિયોપ્લાઝમ (Myeloproliferative Neoplasms – MPNs): આ એક પ્રકારનો રક્ત કેન્સર છે જેમાં અસ્થિમજ્જા (Bone Marrow) વધુ પડતા લાલ રક્તકણો, શ્વેત રક્તકણો અથવા પ્લેટલેટ્સ ઉત્પન્ન કરે છે.
   • થ્રોમ્બોસાયથેમિયા.
3. ઓટોઇમ્યુન રોગો (Autoimmune Diseases): કેટલાક ઓટોઇમ્યુન રોગો, જેમ કે લ્યુપસ (Lupus) અથવા સંધિવા (Rheumatoid Arthritis), શરીરમાં બળતરા પેદા કરી શકે છે, જે લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારી શકે છે.
4. વારસાગત પરિબળો (Genetic Factors): કેટલાક લોકોને વારસાગત રીતે લોહી જાડું થવાનું વલણ હોય છે. જેમ કે,
   • ફેક્ટર V લીડેન (Factor V Leiden).
5. કેટલીક દવાઓ: કેટલીક દવાઓ, જેમ કે હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરાપી (HRT) અથવા ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ, લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારી શકે છે.
6. ધૂમ્રપાન (Smoking): ધૂમ્રપાન રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લોહી ગંઠાવાનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે.
7. વધારે વજન/સ્થૂળતા (Obesity): મેદસ્વીતા લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારે છે, ખાસ કરીને નસોમાં (DVT – Deep Vein Thrombosis).
8. કેટલાક તબીબી રોગો:
   • ડાયાબિટીસ (Diabetes): અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારે છે.
   • કેન્સર (Cancer): કેટલાક પ્રકારના કેન્સર અને તેની સારવાર લોહી ગંઠાવાનું જોખમ વધારી શકે છે.

લોહી જાડું થવાના લક્ષણો ⚠️

લોહી જાડું થવાના લક્ષણો સૂક્ષ્મ અને અસ્પષ્ટ હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે અથવા ગંઠાવા રચાય છે ત્યારે તે સ્પષ્ટ બને છે.

• સામાન્ય લક્ષણો:
  • થાક અને નબળાઈ: શરીરના અવયવોને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવાથી.
  • માથાનો દુખાવો અને ચક્કર: મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ ઓછો થવાથી.
  • શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: ફેફસાંમાં લોહીના પ્રવાહમાં અવરોધ (પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ) અથવા હૃદય પર દબાણ.
  • છાતીમાં દુખાવો: હૃદયને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવો.
  • હાથ-પગમાં સુન્નતા કે ઝણઝણાટી: ખાસ કરીને જો ગંઠાઈ ગયા હોય.
  • ત્વચાનો રંગ વાદળી પડવો (Cyanosis): ઓક્સિજનનો અભાવ.
• ગંભીર લક્ષણો અને જટિલતાઓ (લોહીના ગંઠાવાને કારણે):
  • ડીપ વેઇન થ્રોમ્બોસિસ (DVT): પગમાં તીવ્ર દુખાવો, સોજો, લાલાશ અને ગરમી.
  • પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ (PE): છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો, અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ (ક્યારેક લોહી સાથે), ઝડપી ધબકારા.
  • સ્ટ્રોક (Stroke): શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ કે લકવો, બોલવામાં તકલીફ, દ્રષ્ટિની સમસ્યાઓ, ચહેરાનો એક ભાગ ઢળી જવો.

લોહી જાડું થવાનો ઈલાજ અને વ્યવસ્થાપન 👩‍⚕️

લોહી જાડું થવાના ઈલાજ તેના મૂળભૂત કારણ પર આધાર રાખે છે. સૌ પ્રથમ, ડોક્ટર યોગ્ય નિદાન માટે વિવિધ પરીક્ષણો (જેમ કે CBC, પ્રોથ્રોમ્બિન ટાઇમ, આંશિક થ્રોમ્બોપ્લાસ્ટિન ટાઇમ, ફેક્ટર V લીડેન ટેસ્ટ, વગેરે) કરશે.

તબીબી સારવાર:

1. બ્લડ થીનર્સ (Blood Thinners / Anticoagulants): આ દવાઓ લોહીને પાતળું કરવામાં અને ગંઠાવા બનતા અટકાવવામાં મદદ કરે છે:
   • નવા ઓરલ એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ્સ (NOACs/DOACs): જેમ કે રિવોરોક્સબાન (Rivaroxaban), એપીક્સબાન (Apixaban), ડેબીગાટ્રાન (Dabigatran). આ દવાઓ વધુ અનુકૂળ છે અને ઓછી દેખરેખની જરૂર પડે છે.
   • હેપેરિન (Heparin): ઇન્જેક્શન દ્વારા આપવામાં આવે છે, જે કટોકટીમાં અથવા હોસ્પિટલમાં દાખલ હોય ત્યારે ઉપયોગી છે.
2. ફ્લેબોટોમી (Phlebotomy): પોલીસાયથેમિયા વેરા જેવા કિસ્સાઓમાં, લોહીના લાલ રક્તકણોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે નિયમિતપણે લોહી કાઢવામાં આવે છે (જેમ કે રક્તદાન કરતી વખતે).
3. મૂળ રોગની સારવાર: જો લોહી જાડું થવું કોઈ અંતર્ગત રોગ (જેમ કે કેન્સર, ઓટોઇમ્યુન રોગ) ને કારણે હોય, તો તે રોગની યોગ્ય સારવાર કરવી આવશ્યક છે.

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને ઘરેલું ઉપચાર (સહાયક ભૂમિકા):

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર લોહી ગંઠાવાનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે, પરંતુ તે ક્યારેય તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી.

1. પૂરતું પાણી પીવું: નિર્જલીકરણ ટાળવા માટે દિવસભર પૂરતું પાણી પીવો. આ લોહીને પાતળું રાખવામાં મદદ કરે છે.
2. નિયમિત વ્યાયામ: સક્રિય રહેવાથી રક્ત પરિભ્રમણ સુધરે છે અને લોહી ગંઠાવાનું જોખમ ઘટે છે. લાંબા સમય સુધી બેસવાનું ટાળો.
3. સ્વસ્થ આહાર: ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજથી ભરપૂર સંતુલિત આહાર લો. વિટામિન K યુક્ત ખોરાક (જેમ કે પાલક, કોબીજ) નું સેવન ઓછું કરો જો તમે વોર્ફરીન જેવી દવાઓ લેતા હોવ, કારણ કે તે દવાઓની અસર ઘટાડી શકે છે.
4. ધૂમ્રપાન ટાળો: ધૂમ્રપાન સંપૂર્ણપણે છોડી દેવું જોઈએ.
5. વજન નિયંત્રણ: સ્વસ્થ વજન જાળવો.
6. આલ્કોહોલનું મર્યાદિત સેવન: આલ્કોહોલનું વધુ પડતું સેવન ટાળો.
7. લસણ (Garlic): લસણમાં એલિસિન નામનું સંયોજન હોય છે જે લોહીને પાતળું કરવામાં મદદ કરી શકે છે. તેને આહારમાં શામેલ કરી શકાય છે.
8. આદુ (Ginger): આદુમાં કુદરતી એન્ટિકોએગ્યુલન્ટ ગુણધર્મો હોઈ શકે છે.
9. હળદર (Turmeric): હળદરમાં કર્ક્યુમિન હોય છે, જેમાં લોહી પાતળું કરવાના ગુણધર્મો હોઈ શકે છે.

મહત્વપૂર્ણ નોંધ:

જો તમને લોહી જાડું થવાના કોઈપણ લક્ષણો અનુભવાય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો અને યોગ્ય નિદાન અને સારવાર કરાવવી અનિવાર્ય છે. સ્વ-દવા ક્યારેય ન કરવી.