ઝિકા વાયરસ
ઝિકા વાયરસ એક ફ્લેવીવાયરસ છે, જે ડેન્ગ્યુ, ચિકનગુનિયા અને યલો ફીવર જેવા અન્ય વાયરસ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે. આ વાયરસ મુખ્યત્વે મચ્છરો દ્વારા ફેલાય છે અને મોટાભાગના લોકોમાં હળવા અથવા કોઈ લક્ષણો દર્શાવતો નથી. જોકે, ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે અને તેમના અજાત બાળકો માટે તે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે, જેના કારણે જન્મજાત ખામીઓ થઈ શકે છે.
ઝિકા વાયરસ શું છે અને ક્યાંથી આવ્યો?
ઝિકા વાયરસનું નામ યુગાન્ડાના ઝિકા જંગલ પરથી પડ્યું છે, જ્યાં તેને સૌપ્રથમ 1947માં રીસસ વાંદરાઓમાં ઓળખવામાં આવ્યો હતો. 1950ના દાયકામાં મનુષ્યમાં તેના ચેપની ઓળખ થઈ હતી. આ વાયરસ આફ્રિકા, એશિયા અને તાજેતરમાં લેટિન અમેરિકા સહિત વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં ફેલાયો છે, જ્યાં તેણે વ્યાપક રોગચાળો સર્જ્યો હતો.
ઝિકા વાયરસ કેવી રીતે ફેલાય છે?
ઝિકા વાયરસ મુખ્યત્વે નીચેના માધ્યમો દ્વારા ફેલાય છે:
- મચ્છર કરડવાથી: આ વાયરસ મુખ્યત્વે એડીસ એજીપ્તી (Aedes aegypti) અને એડીસ આલ્બોપિકટસ (Aedes albopictus) મચ્છરો દ્વારા ફેલાય છે.
- માતાથી બાળક: જો ગર્ભવતી મહિલાને ઝિકાનો ચેપ લાગે, તો વાયરસ પ્લેસેન્ટા દ્વારા અજાત બાળક સુધી પહોંચી શકે છે. આના કારણે બાળકને “જન્મજાત ઝિકા સિન્ડ્રોમ” જેવી ગંભીર જન્મજાત ખામીઓ થઈ શકે છે.
- જાતીય સંપર્ક દ્વારા: ઝિકા વાયરસ જાતીય સંપર્ક દ્વારા પણ ફેલાઈ શકે છે, પછી ભલે સંક્રમિત વ્યક્તિમાં કોઈ લક્ષણો ન દેખાતા હોય. વાયરસ શુક્રાણુમાં લાંબા સમય સુધી રહી શકે છે.
- રક્ત ચઢાવવાથી: ભાગ્યે જ, ઝિકા વાયરસ સંક્રમિત રક્ત ચઢાવવા દ્વારા પણ ફેલાઈ શકે છે.
ઝિકા વાયરસના લક્ષણો
ઝિકા વાયરસથી સંક્રમિત મોટાભાગના લોકો (લગભગ 80%) માં કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી અથવા તો ખૂબ જ હળવા લક્ષણો દેખાય છે. જો લક્ષણો દેખાય, તો તે સામાન્ય રીતે મચ્છર કરડ્યાના 2 થી 7 દિવસ પછી શરૂ થાય છે અને થોડા દિવસોથી એક અઠવાડિયા સુધી ચાલે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં શામેલ છે:
- હળવો તાવ
- ત્વચા પર લાલ ફોલ્લીઓ (ચકામા)
- સાંધાનો દુખાવો, ખાસ કરીને હાથ-પગમાં સોજા સાથે
- માથાનો દુખાવો
- આંખોના સફેદ ભાગમાં લાલાશ અથવા કંજક્ટિવાઈટિસ (conjunctivitis)
- સ્નાયુઓમાં દુખાવો
- થાક
ગંભીર ગૂંચવણો:
- ગિલાન-બારે સિન્ડ્રોમ (Guillain-Barré Syndrome – GBS):
- જેના કારણે નબળાઈ અને લકવો થઈ શકે છે.
- માઇક્રોસેફાલી (Microcephaly): ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાને ઝિકાનો ચેપ લાગે તો, બાળકના મગજનો વિકાસ બરાબર ન થવાને કારણે માથાનું કદ અસામાન્ય રીતે નાનું રહી શકે છે, જેને માઇક્રોસેફાલી કહેવાય છે. આ એક ગંભીર જન્મજાત ખામી છે અને તે જન્મજાત ઝિકા સિન્ડ્રોમનો એક ભાગ છે.
ઝિકા વાયરસનું નિદાન
ઝિકા વાયરસના લક્ષણો અન્ય મચ્છરજન્ય રોગો (જેમ કે ડેન્ગ્યુ) જેવા જ હોવાથી, નિદાન માટે લેબોરેટરી પરીક્ષણ જરૂરી છે. રક્ત, પેશાબ અથવા અન્ય શારીરિક પ્રવાહીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ વાયરસની હાજરી અથવા વાયરસ સામેના એન્ટિબોડીઝને ઓળખી શકે છે.
ઝિકા વાયરસની સારવાર અને નિવારણ
ઝિકા વાયરસ માટે કોઈ ચોક્કસ દવા અથવા રસી ઉપલબ્ધ નથી. સારવાર મુખ્યત્વે લક્ષણોને નિયંત્રિત કરવા પર કેન્દ્રિત છે:
- આરામ: પૂરતો આરામ લો.
- પ્રવાહીનું સેવન: પુષ્કળ પ્રવાહી પીવો જેથી ડિહાઇડ્રેશન ન થાય.
- પીડા નિવારક: તાવ અને દુખાવા માટે પેરાસિટામોલ (એસિટામિનોફેન) જેવી દવાઓ લઈ શકાય છે. એસ્પિરિન અથવા નોન-સ્ટીરોઈડલ એન્ટિ-ઈન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs) ટાળો જ્યાં સુધી ડેન્ગ્યુ ચેપને નકારી કાઢવામાં ન આવે, કારણ કે તે રક્તસ્ત્રાવનું જોખમ વધારી શકે છે.
નિવારણ એ ઝિકા વાયરસ સામે લડવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ છે:
- મચ્છર નિયંત્રણ:
- તમારા ઘરની આસપાસ પાણી જમા થતું અટકાવો (પાણીના કન્ટેનર, કૂલર, ફૂલદાની વગેરે ખાલી કરો અને સાફ કરો).
- પાણીના ટાંકા અને બેરલને ઢાંકીને રાખો.
- મચ્છરોના ઇંડાનો નાશ કરવા માટે અઠવાડિયામાં એકવાર પાણીના કન્ટેનરને સાફ કરો.
- મચ્છર કરડવાથી બચવા:
- શરીરને ઢાંકતા કપડાં પહેરો, ખાસ કરીને વહેલી સવારે અને સાંજે જ્યારે મચ્છરો વધુ સક્રિય હોય છે.
- મચ્છર ભગાડનાર (insect repellent) નો ઉપયોગ કરો જેમાં DEET, પિકારિડિન, IR3535 અથવા લેમન યુકેલિપ્ટસ ઓઈલ હોય.
- ખુલ્લી બારીઓ અને દરવાજા પર મચ્છર જાળી લગાવો.
- મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરીને સૂઈ જાઓ.
- ગર્ભવતી મહિલાઓ અને ગર્ભાવસ્થાનું આયોજન કરતી સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ સાવચેતી:
- ઝિકા વાયરસનું જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોમાં પ્રવાસ કરવાનું ટાળો.
- જો પ્રવાસ ટાળી શકાય તેમ ન હોય, તો મચ્છર કરડવાથી બચવા માટે સખત પગલાં લો.
- જો જીવનસાથી ઝિકા-પ્રભાવિત વિસ્તારમાંથી આવ્યો હોય અથવા તેને ચેપ લાગ્યો હોય, તો ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન જાતીય સંબંધો ટાળો અથવા કોન્ડોમનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરો.
ઝિકા વાયરસ એક ગંભીર જાહેર આરોગ્ય ચિંતા છે, ખાસ કરીને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે. જાગૃતિ, સાવચેતી અને મચ્છર નિયંત્રણના પગલાં અપનાવીને તેના ફેલાવાને અટકાવી શકાય છે અને તેની ગંભીર અસરોથી બચી શકાય છે. જો તમને ઝિકા વાયરસના લક્ષણો લાગે અથવા તમે જોખમી વિસ્તારમાં રહ્યા હોવ, તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લો.
