એન્કલ સ્પ્રેઇન (ઘૂંટી મચકોડાવી): પ્રાથમિક સારવાર અને કસરત.

🦶 એન્કલ સ્પ્રેઇન (ઘૂંટી મચકોડાવી): લક્ષણો, પ્રાથમિક સારવાર અને કસરત

ચાલતી વખતે પગ લપસવો, સીડી ઉતરતી વખતે સંતુલન બગડવું કે રમતગમત દરમિયાન પગનો પંજો અચાનક અંદરની તરફ વળી જવો—આવી સ્થિતિમાં ઘૂંટીના ભાગે જે ઇજા થાય છે તેને ‘એન્કલ સ્પ્રેઇન’ (Ankle Sprain) અથવા ઘૂંટી મચકોડાવી કહેવાય છે.

જ્યારે ઘૂંટીના હાડકાંને જોડી રાખતા લિગામેન્ટ્સ (Ligaments) તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ ખેંચાય અથવા ફાટી જાય ત્યારે આ સમસ્યા ઉભી થાય છે. જો તેની સાચી રીતે સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે લાંબા ગાળાની નબળાઈ અને વારંવાર મચકોડ આવવાનું કારણ બની શકે છે.

૧. એન્કલ સ્પ્રેઇનના લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?

મચકોડ આવતાની સાથે જ નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• તીવ્ર દુખાવો: ઇજા થતાની સાથે જ અસહ્ય દુખાવો થવો.
• સોજો: ઘૂંટીની બહારના ભાગે (Lateral Ankle) ઝડપથી સોજો આવી જવો.
• રંગ બદલાવો (Bruising): અંદર રક્તસ્રાવ થવાને કારણે ચામડી વાદળી કે કાળી પડી જવી.
• વજન ન ખમી શકવું: ઇજા પામેલા પગ પર વજન આપીને ઉભા રહેવામાં કે ચાલવામાં તકલીફ પડવી.
• અવાજ આવવો: ઇજા વખતે ‘પોપ’ (Pop) જેવો અવાજ આવવો, જે લિગામેન્ટ ફાટવાનો સંકેત હોઈ શકે છે.

૨. તાત્કાલિક પ્રાથમિક સારવાર: ‘PRICE’ પ્રોટોકોલ

ઇજા થયાના પહેલા ૪૮ થી ૭૨ કલાક સુધી PRICE પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ, જે સોજો અને દુખાવો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે:

1. P – Protection (રક્ષણ): ઘૂંટીને વધુ ઇજાથી બચાવવા માટે તેને આરામ આપો. જરૂર પડે તો વોકર કે સ્ટીકનો ઉપયોગ કરો.
2. R – Rest (આરામ): કોઈપણ એવી પ્રવૃત્તિ ન કરો જેનાથી દુખાવો વધે. પગને પૂરો આરામ આપો.
3. I – Ice (બરફનો શેક): દર ૨-૩ કલાકે ૧૫ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો. (ધ્યાન રાખો: બરફ સીધો ચામડી પર ન ઘસવો, રૂમાલમાં વીંટાળીને લગાવો).
4. C – Compression (દબાણ): સોજો નિયંત્રિત કરવા માટે ‘ક્રેપ બેન્ડેજ’ (ગરમ પાટો) બાંધો. પાટો બહુ ટાઈટ ન હોવો જોઈએ.
5. E – Elevation (પગ ઉંચો રાખવો): સૂતી વખતે કે બેસતી વખતે પગની નીચે ૨-૩ તકિયા રાખીને તેને હૃદયના લેવલથી ઉંચો રાખો. આનાથી સોજો ઝડપથી ઉતરે છે.

૩. સાવચેતી: શું ન કરવું? (Avoid ‘HARM’)

ઇજાના પ્રથમ ૩ દિવસમાં આ બાબતો ટાળો:

• H – Heat (ગરમી): ગરમ પાણીનો શેક કે ગરમ માલિશ ન કરવી, તેનાથી સોજો વધી શકે છે.
• A – Alcohol (દારૂ): તે રક્તસ્રાવ અને સોજો વધારે છે.
• R – Running (દોડવું): ઉતાવળમાં દોડવા કે કસરત કરવા જવાથી ઇજા ગંભીર બની શકે છે.
• M – Massage (માલિશ): જોરથી માલિશ કરવાથી લિગામેન્ટની ઇજા વધી શકે છે.

૪. પુનઃપ્રાપ્તિ માટેની કસરતો (Exercises for Recovery)

જ્યારે સોજો ઓછો થાય અને તમે થોડું વજન આપી શકો, ત્યારે ફિઝિયોથેરાપી કસરતો શરૂ કરવી જોઈએ:

A. ગતિશીલતા માટે (Mobility Exercises)

• એન્કલ પંપ (Ankle Pumps): પગ સીધો રાખી પંજાને તમારી તરફ ખેંચો અને પછી સામેની તરફ ધકેલો.
• આલ્ફાબેટ રાઈટીંગ (Alphabet Writing): હવામાં પંજા વડે A થી Z લખવાની કોશિશ કરો. આનાથી ઘૂંટીની બધી દિશામાં હલનચલન થશે.

B. મજબૂતી માટે (Strengthening)

• ટુવાલ કર્લ (Towel Curls): જમીન પર ટુવાલ મૂકો અને માત્ર અંગૂઠાની મદદથી તેને પોતાની તરફ ખેંચો.
• આઈસોમેટ્રિક પુશ: તમારા પગના પંજાને દિવાલ સામે દબાવો (હલાવ્યા વગર) અને ૧૦ સેકન્ડ રોકો.

C. સંતુલન માટે (Balance Exercises)

• સિંગલ લેગ સ્ટેન્ડ: માત્ર ઇજા પામેલા પગ પર ઉભા રહેવાનો પ્રયત્ન કરો. (ટેકા માટે દિવાલની નજીક રહો). આ ઘૂંટીના સ્થિરતા આપતા જ્ઞાનતંતુઓને ફરી સક્રિય કરે છે.

૫. ક્યારે ડૉક્ટરને બતાવવું?

જો નીચે મુજબની સ્થિતિ હોય તો તરત જ ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો:

• પગ પર જરા પણ વજન ન આપી શકાતું હોય (હાડકાનું ફ્રેક્ચર હોઈ શકે).
• ઘૂંટીનો આકાર બદલાઈ ગયો હોય.
• પગના પંજામાં ખાલી ચડતી હોય કે સુન્ન થઈ ગયો હોય.
• ૩-૪ દિવસ પછી પણ દુખાવામાં કોઈ સુધારો ન જણાય.

નિષ્કર્ષ

એન્કલ સ્પ્રેઇન ભલે સામાન્ય લાગતી ઇજા હોય, પણ જો તેને અવગણવામાં આવે તો તે ‘ક્રોનિક એન્કલ ઇન્સ્ટેબિલિટી’ (કાયમી નબળાઈ) માં ફેરવાઈ શકે છે. ‘PRICE’ પ્રોટોકોલ અને યોગ્ય કસરતો દ્વારા તમે ફરીથી તમારા પગ પર મજબૂતીથી ઉભા રહી શકો છો.