ક્રોનિક વેનસ ઇનસફિશિયન્સી (Chronic Venous Insufficiency)

ક્રોનિક વેનસ ઇનસફિશિયન્સી (Chronic Venous Insufficiency – CVI) એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં પગની નસો (veins) લોહીને હૃદય તરફ પાછું પમ્પ કરવામાં કાર્યક્ષમ નથી. સામાન્ય રીતે, પગની નસોમાં નાના વાલ્વ હોય છે જે લોહીને એક દિશામાં, એટલે કે હૃદય તરફ, વહેતું રાખવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે આ વાલ્વ નબળા પડી જાય છે અથવા નુકસાન પામે છે, ત્યારે લોહી પગમાં પાછું વહેવાનું (backflow) શરૂ કરે છે અને નસોમાં જમા થાય છે. આનાથી પગમાં દબાણ વધે છે, જેના પરિણામે સોજો, દુખાવો અને અન્ય ગંભીર લક્ષણો જોવા મળે છે.

CVI ના કારણો

CVI ના મુખ્ય કારણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• નબળા અથવા નુકસાન પામેલા વાલ્વ: આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. સમય જતાં, વાલ્વ નબળા પડી શકે છે અથવા ઈજાને કારણે નુકસાન પામી શકે છે, જેનાથી લોહીનો બેકફ્લો થાય છે.
• આને પોસ્ટ-થ્રોમ્બોટિક સિન્ડ્રોમ (Post-Thrombotic Syndrome) પણ કહેવાય છે, જે CVI નું એક મુખ્ય કારણ છે.
• નસોમાં અવરોધ: અમુક કિસ્સાઓમાં, નસોમાં અન્ય કોઈ અવરોધને કારણે પણ લોહીનો પ્રવાહ અવરોધાય છે.
• વારસાગત પરિબળો: કુટુંબમાં CVI નો ઇતિહાસ હોય તો જોખમ વધી શકે છે.
• સ્થૂળતા: વધુ વજન નસો પર દબાણ વધારે છે.
• લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું કે બેસી રહેવું: જે વ્યક્તિઓ લાંબા સમય સુધી ઊભા રહે છે અથવા બેસી રહે છે, તેમના પગમાં લોહી જમા થવાનું જોખમ વધે છે.
• ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં લોહીનું પ્રમાણ વધે છે અને ગર્ભાશય નસો પર દબાણ લાવી શકે છે.
• વૃદ્ધાવસ્થા: જેમ જેમ ઉંમર વધે છે તેમ તેમ નસો અને વાલ્વ નબળા પડી શકે છે.
• ધૂમ્રપાન: ધૂમ્રપાન રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

CVI ના લક્ષણો

CVI ના લક્ષણો ધીમે ધીમે વિકસે છે અને સમય જતાં વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં શામેલ છે:

• પગમાં સોજો (Edema): ખાસ કરીને પગની ઘૂંટીઓ અને નીચેના પગમાં સોજો, જે દિવસના અંત સુધીમાં વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.
• પગમાં દુખાવો અને ભારેપણું: પગમાં સતત દુખાવો, ભારેપણું અથવા થાકનો અનુભવ થવો, જે લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાથી કે બેસી રહેવાથી વધી શકે છે અને પગ ઊંચા કરવાથી રાહત મળે છે.
• ખંજવાળ (Itching): પગમાં ખંજવાળ, ખાસ કરીને વાછરડાના ભાગમાં.
• ચામડીના ફેરફારો:
  • ચામડી કાળી પડવી (Hyperpigmentation): લાંબા ગાળે લોહી જમા થવાથી ચામડી ભૂરા કે કાળા રંગની થઈ શકે છે.
  • ચામડી જાડી થવી (Lipodermatosclerosis): ચામડી જાડી અને સખત બની શકે છે, ખાસ કરીને પગની ઘૂંટીઓની આસપાસ.
  • ચામડી સૂકી અને ભીંગડાવાળી થવી (Scaling and Dryness).
• વેરીકોઝ વેઈન્સ (Varicose Veins): પગમાં ફૂલેલી, વાંકીચૂંકી અને વાદળી રંગની નસો દેખાવી.
• પગના અલ્સર (Leg Ulcers): ગંભીર CVI માં, ખાસ કરીને પગની ઘૂંટીની આસપાસ, ચામડી પર ચાંદા (venous ulcers) પડી શકે છે જે રૂઝાવવામાં મુશ્કેલ હોય છે. આ અલ્સર ચેપગ્રસ્ત પણ થઈ શકે છે.
• રાત્રે પગમાં ક્રેમ્પ્સ: રાત્રિના સમયે પગમાં સ્નાયુ ખેંચાવા (ક્રેમ્પ્સ) નો અનુભવ થવો.

નિદાન

CVI ના નિદાન માટે ડોક્ટર નીચેની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે:

• શારીરિક તપાસ અને તબીબી ઇતિહાસ: ડોક્ટર તમારા લક્ષણો, તબીબી ઇતિહાસ અને પગની તપાસ કરશે.
• ડુપ્લેક્સ અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Duplex Ultrasound): આ નોન-ઇન્વેઝિવ ટેસ્ટ નસોમાં લોહીના પ્રવાહને અને વાલ્વની કાર્યક્ષમતાને જોવા માટે અવાજના તરંગોનો ઉપયોગ કરે છે. તે લોહીના ગઠ્ઠાની હાજરી પણ શોધી શકે છે.
• વેનોગ્રામ (Venogram): કેટલાક કિસ્સાઓમાં, નસોમાં કોન્ટ્રાસ્ટ ડાય ઇન્જેક્ટ કરીને એક્સ-રે લેવામાં આવે છે જેથી નસોની અંદરની રચના સ્પષ્ટ દેખાય.

સારવાર

CVI ની સારવારનો મુખ્ય ધ્યેય લક્ષણોને દૂર કરવા, નસોમાં લોહીનો ભરાવો ઘટાડવો અને ગંભીર જટિલતાઓને અટકાવવાનો છે. સારવારના વિકલ્પોમાં શામેલ છે:

1. રૂઢિચુસ્ત વ્યવસ્થાપન (Conservative Management):
   • કોમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ (Compression Stockings): આ સ્થિતિસ્થાપક સ્ટોકિંગ્સ પગ પર દબાણ લાવીને નસોને સંકોચવામાં અને લોહીના પ્રવાહને હૃદય તરફ પાછો લાવવામાં મદદ કરે છે. આ CVI ની સારવાર અને નિવારણ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
   • પગ ઊંચા રાખવા (Elevation): દિવસ દરમિયાન અને સૂતી વખતે પગને હૃદયના સ્તરથી ઊંચા રાખવાથી પગમાં સોજો ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.
   • નિયમિત વ્યાયામ: ચાલવું, સાયકલ ચલાવવી અથવા તરવું જેવી કસરતો પગના સ્નાયુઓને સક્રિય રાખે છે, જે લોહીને નસોમાંથી ઉપર ધકેલવામાં મદદ કરે છે.
   • વજન ઘટાડવું: સ્થૂળતા ધરાવતા લોકો માટે વજન ઘટાડવાથી નસો પરનો ભાર ઓછો થાય છે.
   • લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવું કે બેસી રહેવું ટાળવું: જો કામની જરૂરિયાત હોય, તો વારંવાર નાના વિરામ લો અને પગને હલાવતા રહો.
   • પગની ત્વચાની સંભાળ: ચામડીને સૂકી અને સ્વચ્છ રાખો. જો અલ્સર હોય, તો તેની યોગ્ય રીતે કાળજી લો અને ચેપથી બચાવો.
2. દવાઓ (Medications):
   • મૂત્રવર્ધક દવાઓ (Diuretics): જોકે સીધી CVI ની સારવાર નથી, પરંતુ તે સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
   • એન્ટીકોએગ્યુલન્ટ્સ (Anticoagulants): જો DVT નો ઇતિહાસ હોય અથવા ગઠ્ઠાનું જોખમ હોય તો લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ સૂચવવામાં આવી શકે છે.
   • પેન્ટોક્સિફાઇલિન (Pentoxifylline): વેનસ અલ્સરના રૂઝાવવામાં મદદ કરવા માટે કેટલીકવાર ઉપયોગ થાય છે.
3. પ્રક્રિયાઓ અને શસ્ત્રક્રિયા (Procedures and Surgery): જો રૂઢિચુસ્ત સારવારથી સુધારો ન થાય અથવા ગંભીર કિસ્સાઓમાં, નીચેની પ્રક્રિયાઓ ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે:
   • સ્કલેરોથેરાપી (Sclerotherapy): નાની વેરીકોઝ વેઈન્સમાં એક સોલ્યુશન ઇન્જેક્ટ કરવામાં આવે છે જે નસને બંધ કરી દે છે.
   • વેઇન સ્ટ્રિપિંગ અને લિગેશન (Vein Stripping and Ligation): ગંભીર વેરીકોઝ વેઈન્સને શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે અથવા બાંધવામાં આવે છે.
   • ફ્લેબેક્ટોમી (Phlebectomy): નાની વેરીકોઝ વેઈન્સને નાના ચીરા દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે.
   • વાલ્વ રિપેર (Valve Repair) અથવા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (Transplant): ભાગ્યે જ, વાલ્વને રિપેર કરવા અથવા નવા વાલ્વ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરવાની શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.

નિવારણ

CVI ને સંપૂર્ણપણે અટકાવવું હંમેશા શક્ય નથી, ખાસ કરીને જો આનુવંશિક પરિબળો સામેલ હોય. જોકે, તેના જોખમને ઘટાડવા અને તેની પ્રગતિ ધીમી કરવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:

• નિયમિત કસરત.
• સ્વસ્થ વજન જાળવી રાખો.
• લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવાનું કે બેસી રહેવાનું ટાળો.
• ધુમ્રપાન છોડો.
• લોહીના ગઠ્ઠાનું જોખમ ઘટાડવા માટે પગને સક્રિય રાખો, ખાસ કરીને લાંબા પ્રવાસ દરમિયાન.
• જો DVT નો ઇતિહાસ હોય તો ડોક્ટરની સલાહ મુજબ સારવાર લો.

CVI એક પ્રગતિશીલ સ્થિતિ છે, પરંતુ યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને સારવાર દ્વારા લક્ષણોને નિયંત્રિત કરી શકાય છે અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારી શકાય છે. જો તમને CVI ના કોઈ લક્ષણો જણાય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.