ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી: ડિલિવરી પછી છૂટા પડેલા પેટના સ્નાયુઓને ભેગા કરવા.

ઘણી સ્ત્રીઓ ડિલિવરીના મહિનાઓ પછી પણ ફરિયાદ કરે છે કે તેમનું પેટ હજુ પણ ‘પ્રેગ્નન્ટ’ જેવું જ લાગે છે અથવા પેટની મધ્યમાં એક ખાડો કે ‘બલ્જ’ (ઉભાર) દેખાય છે. જો તમે પણ આ સમસ્યા અનુભવો છો, તો તે માત્ર ચરબી નથી, પરંતુ તે ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી (Diastasis Recti) હોઈ શકે છે.

ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી એ ડિલિવરી પછીની એક સામાન્ય સ્થિતિ છે, જેમાં પેટના સીધા સ્નાયુઓ (Six-pack muscles) વચ્ચેની જગ્યા વધી જાય છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે તેને કેવી રીતે ઓળખવી અને સુરક્ષિત રીતે કેવી રીતે મટાડવી.

Table of Contents

૧. ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી એટલે શું?

પેટના સ્નાયુઓને ‘રેક્ટસ એબ્ડોમિનિસ’ (Rectus Abdominis) કહેવામાં આવે છે. આ બે સ્નાયુઓ ‘લિનિયા આલ્બા’ નામની કનેક્ટિવ પેશી દ્વારા મધ્યમાં જોડાયેલા હોય છે.

પ્રેગ્નન્સીમાં ફેરફાર: ગર્ભાશયના વધતા કદને કારણે આ પેશી ખેંચાય છે અને પાતળી પડે છે, જેનાથી ડાબા અને જમણા સ્નાયુઓ એકબીજાથી દૂર ખસે છે.
ડિલિવરી પછી: જો આ સ્નાયુઓ ડિલિવરી પછી આપમેળે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછા ન આવે અને તેમની વચ્ચે ૨ સેમી કે તેથી વધુ જગ્યા રહી જાય, તો તેને ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી કહેવામાં આવે છે.

૨. તમે ઘરે કેવી રીતે તપાસ કરી શકો? (Self-Test)

તમે પોતે જ તપાસી શકો છો કે તમને આ સમસ્યા છે કે નહીં: ૧. જમીન પર ચત્તા સૂઈ જાઓ અને ઘૂંટણ વાળો. ૨. એક હાથ માથાની પાછળ રાખો અને ધીમેથી માથું અને ખભા જમીનથી ઊંચા કરો (જાણે ક્રંચિસ કરતા હોવ). ૩. બીજા હાથની આંગળીઓને તમારી નાભિની ઉપર અને નીચે મધ્ય રેખા પર દબાવો. ૪. જો તમને સ્નાયુઓ વચ્ચે ૧ થી ૩ આંગળીઓ જેટલી જગ્યા લાગે અથવા પેટમાં ઉભાર દેખાય, તો તે ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી છે.

૩. શું ન કરવું? (સૌથી મહત્વની બાબત)

ઘણી સ્ત્રીઓ પેટ ઘટાડવા માટે ઉતાવળમાં એવી કસરતો કરે છે જે આ સમસ્યાને વધુ બગાડે છે. જો તમને ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી હોય, તો નીચેની કસરતો ક્યારેય ન કરો:

ટ્રેડિશનલ ક્રંચિસ કે સિટ-અપ્સ: આ કસરતો સ્નાયુઓને બહારની તરફ ધકેલે છે અને ગેપ વધારે છે.
પ્લેન્ક (Plank): જો તમારા કોર સ્નાયુઓ તૈયાર ન હોય, તો પ્લેન્ક કરવાથી પેટ પર ખૂબ દબાણ આવે છે.
ભારે વજન ઉંચકવું: આંતરિક દબાણ વધવાથી સ્નાયુઓ વધુ છૂટા પડી શકે છે.

૪. સુરક્ષિત કસરતો અને સારવાર

આ સમસ્યાને મટાડવા માટે પેટના બહારના સ્નાયુઓને બદલે ઊંડા આંતરિક સ્નાયુઓ (Transverse Abdominis) ને મજબૂત કરવા જરૂરી છે.

A. ટ્રાન્સવર્સ એબ્ડોમિનલ બ્રીધિંગ (Deep Core Breathing)

રીત: જમીન પર સૂઈને નાકથી ઊંડો શ્વાસ લો. શ્વાસ છોડતી વખતે કલ્પના કરો કે તમારી નાભિ કરોડરજ્જુ તરફ જઈ રહી છે. પેટને અંદર ખેંચો પણ શ્વાસ રોકશો નહીં.
ફાયદો: આ પદ્ધતિ સ્નાયુઓને અંદરથી સપોર્ટ આપે છે.

B. પેલ્વિક ટિલ્ટ્સ (Pelvic Tilts)

રીત: સૂતા-સૂતા તમારી કમરના નીચેના ભાગને જમીન પર દબાવો અને પેલ્વિસને સહેજ ઉપર ખેંચો. આ દરમિયાન પેટના સ્નાયુઓને હળવા સંકોચો.

C. હીલ સ્લાઇડ્સ (Heel Slides)

રીત: સૂતા-સૂતા એક પછી એક પગને જમીન પર ઘસીને સીધો કરો અને પાછો વાળો. ધ્યાન રાખો કે આ દરમિયાન તમારી પીઠ જમીનથી ઊંચી ન થાય.

૫. સાવચેતી અને જીવનશૈલી

પલંગ પરથી ઉઠવાની રીત: સીધા ઉભા થવાને બદલે હંમેશા એક પડખે ફરીને હાથના ટેકે ઉભા થાઓ. સીધા ઉભા થવાથી પેટના સ્નાયુઓ પર અચાનક દબાણ આવે છે.
પોશ્ચર: ઉભા રહેતી વખતે કે બેસતી વખતે કમરને સીધી રાખો. નમેલી પીઠ પેટના સ્નાયુઓને વધુ નબળા પાડે છે.
પટ્ટો (Abdominal Binder): શરૂઆતના દિવસોમાં ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ બેલી બાઈન્ડર પહેરવાથી સ્નાયુઓને સપોર્ટ મળે છે, પણ તે કસરતનો વિકલ્પ નથી.

૬. ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી એ માત્ર દેખાવની સમસ્યા નથી. જો આની સારવાર ન કરવામાં આવે, તો તે કમરનો દુખાવો, પેલ્વિક પેઈન અને હર્નિયા જેવી સમસ્યાઓ સર્જી શકે છે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે ‘અલ્ટ્રાસાઉન્ડ’ અને મેન્યુઅલ તપાસ દ્વારા ગેપનું ચોક્કસ માપ લઈએ છીએ. ત્યારબાદ અમે તમને ‘એબ્ડોમિનલ રી-એજ્યુકેશન’ પદ્ધતિ દ્વારા તમારા સ્નાયુઓને ફરીથી કેવી રીતે વાપરવા તેની તાલીમ આપીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

ડિલિવરી પછી શરીરને ફરીથી મજબૂત થવામાં સમય લાગે છે. ડાયાસ્ટેસિસ રેક્ટી એ કોઈ ગભરાવાની વાત નથી, પરંતુ તેને સાચી કસરતોથી મટાડવી જરૂરી છે. ઉતાવળ કરવાને બદલે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવો અને તમારા શરીરને ફરીથી સ્વસ્થ બનાવો.