ઇબોલા -કારણો, લક્ષણો, સારવાર

ઇબોલા વાયરસ રોગ એક ગંભીર અને જીવલેણ વાયરસજન્ય રોગ છે, જે ઇબોલા વાયરસથી થાય છે. આ રોગમાં ઊંચો તાવ, ભારે થાક, સ્નાયુ દુખાવો, ઉલ્ટી, ડાયેરિયા અને ક્યારેક આંતરિક તથા બાહ્ય રક્તસ્રાવ જોવા મળે છે. આ રોગ માણસોમાં તેમજ પ્રાણીઓમાં ફેલાય છે અને મુખ્યત્વે સંક્રમિત વ્યક્તિના શરીર પ્રવાહી દ્વારા ચેપ ફેલાય છે. સમયસર નિદાન અને સારવાર વગર આ રોગ જીવલેણ બની શકે છે.

આ રોગ માનવજાત માટે એક મોટો પડકાર રહ્યો છે કારણ કે તે ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાય છે અને તેનો મૃત્યુદર ખૂબ ઊંચો છે, જે 25% થી 90% સુધી હોઈ શકે છે.

આ વાયરસ સૌપ્રથમ 1976માં સુદાન અને ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગોમાં ઇબોલા નદીની નજીક મળી આવ્યો હતો, જેના પરથી તેનું નામ પડ્યું. તાજેતરના દાયકાઓમાં પશ્ચિમ આફ્રિકામાં ઇબોલાના મોટા પ્રકોપ (outbreaks) જોવા મળ્યા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધી છે.

આ લેખમાં, આપણે ઇબોલા વાયરસના કારણો, લક્ષણો, ફેલાવો, નિદાન, સારવાર અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે વિગતવાર માહિતી મેળવીશું.

Table of Contents

ઇબોલા વાયરસના કારણો અને ફેલાવો

ઇબોલા વાયરસ પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને ચામાચીડિયા, માંથી માણસોમાં ફેલાય છે. ચામાચીડિયાને ઇબોલા વાયરસનો કુદરતી યજમાન (natural host) માનવામાં આવે છે. આ વાયરસ ચામાચીડિયામાંથી અન્ય પ્રાણીઓ, જેમ કે ગોરિલા, શિમ્પાન્ઝી, વાંદરા, અને મૃગ, માં ફેલાઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ચેપગ્રસ્ત પ્રાણીના લોહી, માંસ કે અન્ય શારીરિક પ્રવાહીના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેને ચેપ લાગી શકે છે.

માનવ-થી-માનવમાં તેનો ફેલાવો નીચે મુજબ થાય છે:

સીધો સંપર્ક: ઇબોલા વાયરસ સંક્રમિત વ્યક્તિના લોહી, મળ, પેશાબ, લાળ, ઉલટી, વીર્ય અને અન્ય શારીરિક પ્રવાહીના સીધા સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.
સંક્રમિત સપાટી: વાયરસ સંક્રમિત સપાટીઓ, કપડાં, સિરીંજ કે તબીબી ઉપકરણો પર પણ થોડા સમય માટે જીવંત રહી શકે છે.
અંતિમ સંસ્કારની વિધિઓ: ચેપગ્રસ્ત વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ વાયરસ જીવંત રહે છે. આફ્રિકાના અમુક વિસ્તારોમાં અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન મૃતદેહના સીધા સંપર્કમાં આવવાની પરંપરાને કારણે પણ રોગનો ફેલાવો વધુ થાય છે.

એ નોંધવું અગત્યનું છે કે ઇબોલા વાયરસ હવા દ્વારા ફેલાતો નથી, જેમ કે ફ્લૂ વાયરસ ફેલાય છે.

ઇબોલા વાયરસ રોગના લક્ષણો

પ્રારંભિક લક્ષણો:

અચાનક આવતો ઊંચો તાવ.
તીવ્ર માથાનો દુખાવો.
સ્નાયુઓ અને સાંધાઓમાં સખત દુખાવો.
ગળામાં દુખાવો.
નબળાઈ અને થાક.

ગંભીર લક્ષણો:

ઝડપી ઉલટી અને ઝાડા (જે ક્યારેક લોહીવાળા હોય છે).
આંતરિક અને બાહ્ય રક્તસ્ત્રાવ (Internal and External bleeding). જેમ કે, નાક, મોઢા, પેઢા અને મળમૂત્રમાંથી લોહી નીકળવું.
આંખો લાલ થવી.
ચામડી પર લાલ ચકામા (rash).
કિડની અને લીવરનું કામ કરવાનું બંધ થવું.
કેન્દ્રીય ચેતાતંત્ર (Central Nervous System) ને નુકસાન

ઇબોલાના લક્ષણો અન્ય રોગો, જેમ કે મેલેરિયા, ટાઈફોઈડ કે કોલેરા, જેવા હોઈ શકે છે. તેથી, સચોટ નિદાન ખૂબ જ જરૂરી છે.

નિદાન અને સારવાર

નિદાન: ઇબોલા વાયરસનું નિદાન ફક્ત લક્ષણોના આધારે કરવું મુશ્કેલ છે. તેથી, લોહીના પરીક્ષણો દ્વારા વાયરસની પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે.

સારવાર: ઇબોલાની કોઈ ચોક્કસ દવા નથી. તાજેતરમાં, બે મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી દવાઓ, ઈમાબેવિમાબ (Imabevimab) અને એબોલામૅબ (Ebolamab), ને મંજૂરી મળી છે જે ઇબોલાની સારવારમાં ઉપયોગી સાબિત થઈ છે. આ ઉપરાંત, મુખ્ય સારવાર સહાયક (supportive) હોય છે:

દર્દીને તાત્કાલિક અલગ રાખવામાં આવે છે.
હાઇડ્રેશન જાળવવા માટે નસ દ્વારા પ્રવાહી આપવામાં આવે છે.
ઓક્સિજન સપોર્ટ અને બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવા માટે દવાઓ.
દર્દીને પોષક તત્વો અને જરૂરી દવાઓ પૂરી પાડવી.

ઇબોલાથી બચવાના ઉપાયો અને રસીકરણ

ઇબોલાનો ફેલાવો અટકાવવા માટે નીચેના પગલાં ભરવા ખૂબ જ જરૂરી છે:

જોખમી વિસ્તારોમાં આ રસી આપવાથી પ્રકોપને અટકાવવામાં મદદ મળે છે.
વ્યક્તિગત સુરક્ષા ઉપકરણો (PPE).
ચેપ નિયંત્રણ: હોસ્પિટલોમાં ચેપ નિયંત્રણના કડક નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ.
સુરક્ષિત અંતિમ સંસ્કાર: મૃત્યુ પામેલા દર્દીઓના મૃતદેહને સંભાળતી વખતે ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
પ્રાણીઓથી સાવચેતી: જોખમી વિસ્તારોમાં માંસના સંપર્કને ટાળવો જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

ઇબોલા વાયરસ રોગ માનવજાત માટે એક ગંભીર ખતરો છે. જોકે તે દુર્લભ છે, પરંતુ તેનો મૃત્યુદર ખૂબ ઊંચો છે. આ રોગનો સામનો કરવા માટે ઝડપી પ્રતિસાદ, સમયસર નિદાન, અને દર્દીને અલગ રાખીને સારવાર આપવી એ ચાવીરૂપ છે.

રસીકરણ અને અન્ય નિવારક પગલાં આ રોગના ફેલાવાને અટકાવવામાં ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થયા છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા આ રોગને નિયંત્રિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ રોગ વિશે જાગૃતિ ફેલાવવી અને સાવચેતી રાખવી એ દરેક વ્યક્તિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.