ચહેરાના લકવા (Facial Palsy) માં ચહેરાના સ્નાયુઓને ઉત્તેજિત કરવા માટે ઘરે કરવાની કસરતો.
ચહેરાનો લકવો અથવા ‘બેલ્સ પાલ્સી’ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ચહેરાના એક ભાગના સ્નાયુઓ અચાનક નબળા પડી જાય છે અથવા કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે ચહેરાના સ્નાયુઓને નિયંત્રિત કરતી ‘ફેશિયલ નર્વ’ (૭મી ક્રેનિયલ નર્વ) માં સોજો આવે છે અથવા તે દબાય છે.
ચહેરાનો લકવો થવાને કારણે આંખ બંધ કરવામાં, હસવામાં, ખોરાક ચાવવામાં કે પાણી પીવામાં તકલીફ પડે છે. દવાની સાથે ફિઝિયોથેરાપી અને ચહેરાની કસરતો આ સ્નાયુઓને ફરીથી ટ્રેન કરવામાં અને ચહેરાનો મૂળ આકાર પાછો લાવવામાં સૌથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
૧. કસરત શરૂ કરતા પહેલાની તૈયારી
ચહેરાના સ્નાયુઓ ખૂબ જ નાજુક હોય છે, તેથી કસરત કરતી વખતે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:
- અરીસાનો ઉપયોગ: હંમેશા અરીસાની સામે બેસીને કસરત કરો જેથી તમે જોઈ શકો કે ચહેરાના બંને ભાગ સરખી રીતે હલે છે કે નહીં.
- હૂંફાળો શેક: કસરત શરૂ કરતા પહેલા ચહેરા પર હૂંફાળા પાણીના પોતા અથવા ‘હીટિંગ પેડ’ થી ૫ મિનિટ શેક કરો, જેથી સ્નાયુઓ નરમ થાય અને લોહીનું પરિભ્રમણ વધે.
- ધીરજ: સ્નાયુઓને જોરથી ખેંચશો નહીં. જો સ્નાયુ બિલકુલ ન હલતો હોય, તો તમારી આંગળીઓની મદદથી તેને હલનચલન કરવામાં મદદ કરો (Assisted Exercise).
૨. ચહેરાના લકવા માટેની મુખ્ય કસરતો
આ કસરતો દિવસમાં ૨ થી ૩ વાર અને દરેક કસરત ૧૦ થી ૧૫ વાર કરવી જોઈએ.
A. કપાળ અને ભમરની કસરત
૧. ભમર ઊંચી કરવી: આશ્ચર્ય પામ્યા હોવ તેમ બંને ભમરને શક્ય તેટલી ઊંચી કરો. જો લકવા વાળો ભાગ ન હલે, તો આંગળીથી તેને ઉપર ધકેલો. ૨. ભમર સંકોચવી: ગુસ્સે થયા હોવ તેમ બંને ભમરને વચ્ચેની તરફ ભેગી કરો (કપાળ પર કરચલી પાડો).
B. આંખની કસરત
૧. આંખ મીંચવી: ધીમેથી બંને આંખો બંધ કરો. પછી જોરથી આંખો ભીંસીને બંધ કરવાનો પ્રયત્ન કરો. ૨. પલકારા મારવા: વારંવાર આંખના પલકારા મારો. જો આંખ પૂરી બંધ ન થતી હોય, તો આંગળીથી હળવેથી પાંપણ નીચે લાવો જેથી આંખ સુકાઈ ન જાય.
C. નાક અને ગાલની કસરત
૧. નાક સંકોચવી: ગંદી વાસ આવતી હોય તેમ નાકને ઉપરની તરફ સંકોચો. ૨. ગાલ ફુલાવવા: મોઢામાં હવા ભરીને ગાલ ફુલાવો. હવાને એક ગાલમાંથી બીજા ગાલમાં લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરો. જો હવા હોઠમાંથી નીકળી જતી હોય, તો આંગળીથી હોઠ દબાવી રાખો.
D. મોઢા અને હોઠની કસરત (સૌથી મહત્વની)
૧. સ્મિત (Smile): હોઠ બંધ રાખીને હસો. પછી દાંત દેખાય તે રીતે મોટું સ્મિત આપો. અરીસામાં જુઓ કે બંને બાજુના હોઠના ખૂણા સરખા ઊંચા થાય છે. ૨. સીટી વગાડવી (Whistle): હોઠને ગોળ કરી સીટી વગાડવાનો પ્રયત્ન કરો અથવા ‘O’ આકાર બનાવો. ૩. હોઠ ખેંચવા: ‘ઈ’ (EEE) અને ‘ઓ’ (OOO) શબ્દો બોલતી વખતે હોઠના હલનચલન પર ધ્યાન આપો. ૪. સ્ટ્રોનો ઉપયોગ: ગ્લાસમાં પાણી ભરીને સ્ટ્રો વડે પીવાનો પ્રયત્ન કરો, આનાથી હોઠની પકડ મજબૂત થશે.
૩. અન્ય ઉપયોગી ટિપ્સ અને સાવચેતી
- ચ્યુઈંગ ગમ: લકવા વાળી બાજુએ મોઢામાં ચ્યુઈંગ ગમ ચાવવાથી ગાલના સ્નાયુઓની સારી કસરત થાય છે.
- આંખની સુરક્ષા: લકવાને કારણે આંખ પૂરી બંધ નથી થતી, તેથી રાત્રે સૂતી વખતે આંખ પર પટ્ટી (Eye patch) બાંધો અને દિવસમાં ડોક્ટરની સલાહ મુજબ ‘આર્ટિફિશિયલ ટીયર્સ’ (ટીપાં) નાખો જેથી આંખમાં ઇન્ફેક્શન ન લાગે.
- ખોરાક: જમતી વખતે કોળિયો લકવા વાળી બાજુએ પણ રાખો જેથી તે બાજુના સ્નાયુઓ સક્રિય રહે.
૪. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે ચહેરાના લકવા માટે ખાસ સારવાર આપીએ છીએ:
- નર્વ સ્ટીમ્યુલેટર (Muscle Stimulator): આ મશીન દ્વારા હળવો કરંટ આપીને જે સ્નાયુઓ સાવ નબળા પડી ગયા છે તેને જગાડવામાં આવે છે.
- મેન્યુઅલ મસાજ: ચહેરાના સ્નાયુઓનો ખાસ પ્રકારનો મસાજ જે લોહીનું પરિભ્રમણ વધારે છે.
- નિદાન: અમે તપાસીએ છીએ કે લકવો કેટલા ટકા છે અને તે મુજબ કસરતનો ચાર્ટ બનાવીએ છીએ.
નિષ્કર્ષ
ચહેરાનો લકવો એ ચિંતાજનક હોઈ શકે છે, પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સામાં તે યોગ્ય કસરત અને સારવારથી ૪ થી ૮ અઠવાડિયામાં સંપૂર્ણ મટી જાય છે. હિંમત ન હારો, નિયમિત કસરત ચાલુ રાખો અને તમારા સ્મિતને ફરી પાછું લાવો.
