જીન્જીવાઈટિસ (Gingivitis)

દાંત અને દાઢ આપણા મોઢાના સ્વાસ્થ્યનો અગત્યનો ભાગ છે. જો દાઢમાં કોઈ ચેપ કે સોજો થાય તો તે દાંતની મજબૂતાઈને પણ અસર કરે છે. દાઢમાં થતો એક સામાન્ય પરંતુ ગંભીર રોગ છે – જીન્જીવાઈટિસ (Gingivitis).

આ દાઢની એક પ્રાથમિક ચેપજન્ય પરિસ્થિતિ છે, જેમાં દાઢ લાલચટ્ટા, સોજાવાળા અને ક્યારેક રક્તસ્ત્રાવવાળા થઈ જાય છે. જો સમયસર તેનું સારવાર ન થાય તો તે આગળ વધી પેરિઓડોન્ટાઇટિસ જેવી ગંભીર દાંતની બીમારીમાં ફેરવાઈ શકે છે.

જીન્જીવાઈટિસ શું છે?

જીન્જીવાઈટિસ એટલે દાઢ (Gums) નો સોજો. દાંતની આસપાસ પ્લેક (Plaque – બેક્ટેરિયાનો પડ) જમા થવાથી આ રોગ શરૂ થાય છે. પ્લેકમાં રહેલા જીવાણુઓ દાઢને ચેપ લગાવે છે, જેના કારણે દાઢમાં ઈન્ફ્લેમેશન (સોજો) થાય છે.

જીન્જીવાઈટિસના મુખ્ય કારણો

1. દાંતની સ્વચ્છતાનો અભાવ
   રોજ બે વખત દાંત ન સાફ કરવાથી ખોરાકના કણો દાંત વચ્ચે ફસાઈ જાય છે અને પ્લેક જમા થાય છે.
2. ટાર્ટર (Calculus) જમા થવું
   લાંબા સમય સુધી પ્લેક સાફ ન થાય તો તે કઠણ બની ટાર્ટર થઈ જાય છે, જેને માત્ર ડેન્ટિસ્ટ દૂર કરી શકે છે.
3. ધુમ્રપાન અને તમાકુ
   તમાકુ દાંત અને દાઢ માટે સૌથી હાનિકારક છે. તે રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી કરે છે અને ચેપને વધારી આપે છે.
4. હોર્મોનલ બદલાવ
   ગર્ભાવસ્થા, માસિક ચક્ર અથવા મેનોપોઝ દરમિયાન હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે દાઢ વધારે સંવેદનશીલ બની જાય છે.
5. ડાયાબિટીસ (મધુમેહ)
   ડાયાબિટીસ ધરાવતા દર્દીઓમાં ચેપ ઝડપથી ફેલાય છે, જેના કારણે જીન્જીવાઈટિસ થવાનો ખતરો વધારે છે.
6. કમજોર રોગપ્રતિકારક શક્તિ
   એચઆઈવી, કેન્સર કે કોઈ લાંબી બીમારીને કારણે શરીરની રક્ષણાત્મક શક્તિ નબળી પડે તો દાઢમાં ચેપ સહેલાઈથી થઈ શકે છે.
7. પોષક તત્ત્વોની અછત
   ખાસ કરીને વિટામિન C ની અછત દાઢને નબળી અને સંવેદનશીલ બનાવી શકે છે.

જીન્જીવાઈટિસના લક્ષણો

• દાઢમાં લાલાશ અને સોજો
• દાંત સાફ કરતાં કે કડક વસ્તુ ચાવતા સમયે દાઢમાંથી રક્તસ્ત્રાવ થવો
• મોઢામાં દુર્ગંધ (Bad Breath)
• દાઢમાં કરકસર કે દુખાવો
• દાંત ઢીલા થવાની શરૂઆત
• મોઢામાં અસ્વસ્થતા અનુભવવી

જીન્જીવાઈટિસથી થતી સમસ્યાઓ

જો જીન્જીવાઈટિસનું સમયસર ધ્યાન ન આપવામાં આવે તો:

• દાઢ હાડકાથી અલગ થવા લાગે છે.
• ચેપ દાઢની નીચે સુધી ફેલાય છે.
• દાંત ઢીલા પડી જઈ ખોવાઈ શકે છે.
• હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, ફેફસાંના ચેપ જેવા સિસ્ટમેટિક રોગોનું જોખમ વધી શકે છે.

જીન્જીવાઈટિસનું નિદાન

ડેન્ટિસ્ટ દાઢની તપાસ દ્વારા આ રોગનું નિદાન કરે છે. તેઓ દાઢમાંથી થતા રક્તસ્ત્રાવ, સોજો અને પ્લેકની હાજરી તપાસે છે. ક્યારેક એક્સ-રે દ્વારા દાંત અને દાઢની હાડકાની સ્થિતિ પણ ચકાસવામાં આવે છે.

જીન્જીવાઈટિસની સારવાર

1. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા

• રોજ બે વખત સોફ્ટ બ્રશથી દાંત સાફ કરવું.
• ફ્લોસનો ઉપયોગ કરીને દાંત વચ્ચેના ખોરાકના કણો દૂર કરવા.
• મોઢું ધોઈ રાખવા એન્ટીસેપ્ટિક માઉથવોશનો ઉપયોગ કરવો.

1. ડેન્ટલ ક્લીનિંગ (Scaling)

• ડેન્ટિસ્ટ દાંત અને દાઢ પરથી પ્લેક અને ટાર્ટર દૂર કરે છે.
• જરૂરી હોય તો રૂટ પ્લાનિંગ દ્વારા દાઢની અંદર સુધી સફાઈ કરવામાં આવે છે.

1. દવાઓ

• એન્ટિબાયોટિક દવાઓ કે એન્ટીસેપ્ટિક જેલ.
• જરૂરી હોય તો પેઈન કિલર.

1. જીવનશૈલીમાં બદલાવ

• ધુમ્રપાન અને તમાકુ છોડવું.
• સંતુલિત આહાર લેવું.
• શુગરનું પ્રમાણ નિયંત્રિત રાખવું.

જીન્જીવાઈટિસથી બચવાના ઉપાયો

• રોજ બે વખત દાંત બ્રશ કરવો.
• દાંત સાફ કરવા માટે યોગ્ય પદ્ધતિ અપનાવવી.
• દર 6 મહિને ડેન્ટિસ્ટ પાસે ચેકઅપ કરાવવું.
• વિટામિન C સમૃદ્ધ ખોરાક – લીંબુ, નારંગી, અમળા ખાવા.
• પૂરતું પાણી પીવું.
• મોઢામાં દુર્ગંધ કે દાઢમાંથી રક્તસ્ત્રાવ થાય તો તરત જ દંતચિકિત્સકનો સંપર્ક કરવો.

ઘરગથ્થુ ઉપચાર (સહાયક રીતે)

• ઉકાળો કરેલું મીઠું પાણી: દાઢના સોજા અને ચેપને ઘટાડે છે.
• તુલસીની પાંદડી ચાવવી: એન્ટીબેક્ટેરિયલ ગુણ ધરાવે છે.
• હળદરનો પેસ્ટ: એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણ દાઢના દુખાવામાં રાહત આપે છે.
• લવિંગ તેલ: દાંતના દુખાવા અને દાઢના ચેપમાં અસરકારક છે.

નિષ્કર્ષ

જીન્જીવાઈટિસ એક સામાન્ય પણ અવગણવામાં આવે તેવી દાંત-દાઢની સમસ્યા છે. જો તેનું સમયસર ધ્યાન ન અપાય તો તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને દાંત ગુમાવવાનો ભય ઉભો થઈ શકે છે. દાંત અને દાઢની યોગ્ય કાળજી, સ્વચ્છતા, સંતુલિત આહાર અને સમયસરની સારવાર દ્વારા જીન્જીવાઈટિસથી બચી શકાય છે. મોઢાનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવું એ આખા શરીરના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે.