હેપેટાઇટિસ સી

હેપેટાઇટિસ સી એ એક વાયરલ ચેપ છે જે લિવરને અસર કરે છે અને તે હેપેટાઇટિસ સી વાયરસ (HCV) ને કારણે થાય છે. તેને ઘણીવાર “સાયલન્ટ કિલર” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે ચેપના પ્રારંભિક તબક્કામાં મોટાભાગના લોકોને કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી. HCV ચેપ લાંબા ગાળે ક્રોનિક બની શકે છે, જેનાથી લિવરને ગંભીર નુકસાન થાય છે જેમ કે સિરહોસિસ (લિવર પર ડાઘ પડવા), લિવર ફેલ્યોર અને લિવર કેન્સર. જોકે, આધુનિક દવાઓની પ્રગતિને કારણે, હેપેટાઇટિસ સી હવે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ઇલાજ કરી શકાય તેવો રોગ બની ગયો છે.

હેપેટાઇટિસ સી શું છે?

આ વાયરસ લિવરના કોષોમાં પ્રવેશીને નુકસાન પહોંચાડે છે અને લિવરમાં સોજો (inflammation) પેદા કરે છે. હેપેટાઇટિસ સી ચેપ બે પ્રકારનો હોઈ શકે છે:

1. તીવ્ર (Acute) હેપેટાઇટિસ સી: આ ચેપ ટૂંકા ગાળાનો હોય છે, સામાન્ય રીતે છ મહિનાથી ઓછો. તીવ્ર ચેપગ્રસ્ત મોટાભાગના લોકોમાં કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી. જોકે, 15-25% લોકો આપમેળે વાયરસને શરીરમાંથી દૂર કરી દે છે અને સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ થઈ જાય છે. બાકીના 75-85% લોકોમાં ચેપ ક્રોનિક બની જાય છે.
2. આ નુકસાન સિરહોસિસ, લિવર ફેલ્યોર અને લિવર કેન્સર જેવી જીવલેણ પરિસ્થિતિઓ તરફ દોરી શકે છે.

હેપેટાઇટિસ સી કેવી રીતે ફેલાય છે?

હેપેટાઇટિસ સી વાયરસ મુખ્યત્વે રક્ત દ્વારા ફેલાય છે.

• અસુરક્ષિત રક્ત ચઢાવવું (Blood Transfusions): 1992 પહેલા, જ્યારે રક્ત ઉત્પાદનોની તપાસ શરૂ થઈ ન હતી, ત્યારે આ એક મુખ્ય કારણ હતું. હવે રક્તની કડક તપાસ થતી હોવાથી આ જોખમ ઘણું ઓછું થઈ ગયું છે.
• દૂષિત સાધનો દ્વારા ટેટૂ અને બોડી પિઅર્સિંગ: અયોગ્ય રીતે જંતુમુક્ત કરાયેલા સાધનોનો ઉપયોગ કરવાથી.
• સંક્રમિત માતાથી બાળક: હેપેટાઇટિસ સી ધરાવતી સગર્ભા સ્ત્રી પોતાના બાળકને જન્મ સમયે વાયરસ આપી શકે છે, જોકે આ જોખમ હેપેટાઇટિસ બી જેટલું ઊંચું નથી (લગભગ 5% જોખમ).
• શેવિંગ રેઝર, ટૂથબ્રશ કે નેઇલ ક્લિપર્સ વહેંચવા: આ વસ્તુઓ પર લોહીના નાના નિશાન હોઈ શકે છે.
• લાઇફ લાઇનના સંપર્કમાં આવવું: આરોગ્ય સંભાળ કાર્યકરોમાં દૂષિત સોયથી અકસ્માતે ઈજા થવી.
• અસુરક્ષિત જાતીય સંબંધો: જોકે આ ઓછો સામાન્ય માર્ગ છે, જો લોહીનો સંપર્ક થાય તો તે શક્ય છે (દા.ત. ગુદા મૈથુન દ્વારા).

હેપેટાઇટિસ સી ના લક્ષણો

જેમ કે પહેલા ઉલ્લેખ કર્યો છે, હેપેટાઇટિસ સી ને “સાયલન્ટ કિલર” કહેવાય છે કારણ કે ઘણા લોકોને વર્ષો સુધી કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી, ભલે લિવરને નુકસાન થતું હોય. જ્યારે લક્ષણો દેખાય છે, ત્યારે તે સામાન્ય રીતે લિવરને નોંધપાત્ર નુકસાન થયા પછી (સિરહોસિસના તબક્કા) થાય છે. પ્રારંભિક તબક્કામાં, જો લક્ષણો દેખાય, તો તે ખૂબ જ સામાન્ય અને બિન-વિશિષ્ટ હોય છે, જેમ કે:

• થાક
• ઉબકા અને ઉલટી
• ભૂખ ન લાગવી
• પેટમાં દુખાવો
• ઘેરા રંગનો પેશાબ
• આછા રંગનો મળ
• તાવ
• સાંધાનો દુખાવો
• કમળો (ત્વચા અને આંખો પીળી પડવી) – આ ખૂબ જ દુર્લભ છે અને ગંભીર તીવ્ર કેસમાં જ જોવા મળે છે.

જ્યારે ચેપ ક્રોનિક બની જાય છે અને લિવરને ગંભીર નુકસાન થાય છે (સિરહોસિસ), ત્યારે વધુ ગંભીર લક્ષણો દેખાઈ શકે છે:

• તીવ્ર થાક
• વજનમાં ઘટાડો
• સ્નાયુ નબળાઈ
• લોહી ગંઠાઈ જવામાં મુશ્કેલી, સરળતાથી ઉઝરડા પડવા કે રક્તસ્ત્રાવ થવો
• પેટમાં પ્રવાહી જમા થવું (એસાઇટિસ)
• પગ અને પગની ઘૂંટીઓમાં સોજો (એડીમા)
• ત્વચામાં ખંજવાળ
• માનસિક મૂંઝવણ, યાદશક્તિમાં ઘટાડો અથવા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી (હેપેટિક એન્સેફાલોપથી)
• વાસ્ક્યુલાઇટિસ (રક્તવાહિનીઓની બળતરા)

હેપેટાઇટિસ સી નું નિદાન

હેપેટાઇટિસ સી નું નિદાન સામાન્ય રીતે રક્ત પરીક્ષણો દ્વારા થાય છે. જો તમને જોખમી પરિબળો હોય અથવા તમને કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો ડૉક્ટર તપાસ કરાવવાની સલાહ આપી શકે છે.

• જો આ ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે, તો તેનો અર્થ એ થાય કે વ્યક્તિ ક્યારેય HCV ના સંપર્કમાં આવી છે.
• આ વાયરસની માત્રાને પણ માપે છે. જો HCV RNA પોઝિટિવ હોય, તો તેનો અર્થ એ કે વ્યક્તિને હાલમાં ક્રોનિક હેપેટાઇટિસ સી ચેપ છે.

અન્ય પરીક્ષણો જેમ કે લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ, અલ્ટ્રાસાઉન્ડ, ફાઇબ્રોસ્કેન (લિવરની જડતા માપવા માટે), અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં લિવર બાયોપ્સી પણ લિવરને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે કરવામાં આવી શકે છે.

હેપેટાઇટિસ સી ની સારવાર

હેપેટાઇટિસ સી ની સારવારમાં તાજેતરના વર્ષોમાં ક્રાંતિકારી પ્રગતિ થઈ છે. હવે ડાયરેક્ટ-એક્ટિંગ એન્ટીવાયરલ (DAA) દવાઓ ઉપલબ્ધ છે જે 8 થી 12 અઠવાડિયાના ટૂંકા ગાળામાં મોટાભાગના દર્દીઓમાં 95% થી વધુ સફળતા દર સાથે વાયરસને દૂર કરી શકે છે.

DAA દવાઓ વાયરસના પ્રજનનને અવરોધે છે અને તેને શરીરમાંથી દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. સારવારનો પ્રકાર, સમયગાળો અને દવાઓની પસંદગી વાયરસના પ્રકાર (જીનોટાઇપ), લિવરને થયેલું નુકસાન, અગાઉની સારવાર અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય પરિબળો પર આધાર રાખે છે.

જો ચેપ ક્રોનિક બની ગયો હોય અને સિરહોસિસ અથવા લિવર ફેલ્યોર થયું હોય, તો લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એકમાત્ર સારવારનો વિકલ્પ હોઈ શકે છે. જોકે, ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી પણ, વાયરસને ફરીથી થતો અટકાવવા માટે DAA દવાઓની જરૂર પડી શકે છે.

હેપેટાઇટિસ સી થી બચાવ

કમનસીબે, હેપેટાઇટિસ સી માટે કોઈ રસી ઉપલબ્ધ નથી. તેથી, નિવારણ એ ચેપથી બચવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. નિવારક પગલાંઓમાં શામેલ છે:

• સોય અને સિરીંજનો પુનઃઉપયોગ ન કરવો: હંમેશા નવી અને જંતુમુક્ત સોયનો ઉપયોગ કરવો. ડ્રગ્સ લેનારા લોકોએ સોય શેર કરવાનું ટાળવું.
• રક્ત અને રક્ત ઉત્પાદનોની સુરક્ષા: ખાતરી કરો કે રક્ત ચઢાવતા પહેલા તેનું HCV માટે પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
• સુરક્ષિત ટેટૂ અને પિઅર્સિંગ: ફક્ત લાઇસન્સ પ્રાપ્ત અને પ્રતિષ્ઠિત સ્થળોએથી ટેટૂ અને પિઅર્સિંગ કરાવો જે જંતુમુક્ત સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે.
• વ્યક્તિગત વસ્તુઓ વહેંચવી નહીં: રેઝર, ટૂથબ્રશ, નેઇલ ક્લિપર્સ જેવી વ્યક્તિગત વસ્તુઓ જે લોહીના સંપર્કમાં આવી શકે છે, તે વહેંચવાનું ટાળો.
• સુરક્ષિત જાતીય સંબંધો: જોખમ ઘટાડવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરવો, જોકે આ ઓછો સામાન્ય માર્ગ છે.
• હેલ્થકેર પ્રોફેશનલ્સ માટે સલામતી: તબીબી વાતાવરણમાં સોય અને અન્ય તીક્ષ્ણ વસ્તુઓના સુરક્ષિત નિકાલની ખાતરી કરવી.

જો તમને લાગે કે તમે હેપેટાઇટિસ સી ના સંપર્કમાં આવ્યા છો અથવા તમને તેના જોખમી પરિબળો હોય, તો વહેલી તપાસ અને નિદાન માટે તમારા ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રારંભિક નિદાન અને સારવાર લિવરને થતા ગંભીર નુકસાનને અટકાવી શકે છે અને વ્યક્તિને સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ જીવન જીવવામાં મદદ કરી શકે છે.