ચોમાસામાં ફેલાતા ચેપી રોગો સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિ કેવી રીતે વધારવી?
ગુજરાતમાં ચોમાસાનું આગમન ગરમીથી રાહત તો આપે છે, પરંતુ તેની સાથે અનેક બીમારીઓનું પોટલું પણ લાવે છે. વરસાદી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધવાથી બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને મચ્છરોનો ઉપદ્રવ ઝડપથી વધે છે. ડેન્ગ્યુ, મેલેરિયા, ટાઈફોઈડ અને વાયરલ ફ્લૂ જેવા રોગો આ ઋતુમાં સામાન્ય બની જાય છે.
આવી સ્થિતિમાં દવાઓ કરતાં વધુ મહત્વનું છે તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity). જો તમારી ઈમ્યુનિટી મજબૂત હશે, તો તમારું શરીર આ ચેપી રોગો સામે લડી શકશે. ચાલો જાણીએ ચોમાસામાં સ્વસ્થ રહેવા માટેની આયુર્વેદિક અને વૈજ્ઞાનિક રીતો.
૧. ચોમાસામાં ઈમ્યુનિટી કેમ નબળી પડે છે?
ચોમાસામાં આપણી પાચનશક્તિ (Metabolism) ધીમી પડી જાય છે. સૂર્યપ્રકાશનો અભાવ અને વાતાવરણમાં ભેજને કારણે હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો ખોરાક અને પાણી દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશે છે. જો શરીર અંદરથી તૈયાર ન હોય, તો આ સૂક્ષ્મજીવો ઝડપથી બીમાર પાડે છે.
૨. આહાર દ્વારા રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારો
ચોમાસામાં શું ખાવું તેના કરતાં શું ન ખાવું તે વધુ મહત્વનું છે:
- હળદર અને આદુ: હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ એક શક્તિશાળી એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ છે. રાત્રે હૂંફાળું હળદરવાળું દૂધ પીવાથી ઈન્ફેક્શન સામે રક્ષણ મળે છે. આદુ શ્વસનતંત્રને સાફ રાખે છે.
- ગરમ અને તાજો ખોરાક: હંમેશા રાંધેલો ગરમ ખોરાક જ લો. વાસી ખોરાકમાં ચોમાસા દરમિયાન ખૂબ ઝડપથી ફૂગ અને બેક્ટેરિયા જન્મે છે.
- ખાટા ફળો (Vitamin C): લીંબુ, સંતરા અને આમળા વિટામિન-સી થી ભરપૂર હોય છે, જે સફેદ રક્તકણો (WBC) વધારવામાં મદદ કરે છે, જે રોગો સામે લડનારા સૈનિકો છે.
- લસણનો ઉપયોગ: લસણમાં ‘એલિસિન’ હોય છે જે ચેપ સામે લડવાની શક્તિ આપે છે. તેને દાળ કે શાકમાં પૂરતા પ્રમાણમાં નાખો.
૩. હર્બલ ઉકાળો: કુદરતી સુરક્ષા કવચ
ભારતીય રસોડામાં રહેલા મસાલાઓ ચોમાસાની બીમારીઓ માટે રામબાણ ઈલાજ છે.
- તુલસી અને મરીનો ઉકાળો: ૫-૭ તુલસીના પાન, ૨-૩ કાળા મરી અને ૧ નાનો ટુકડો આદુ પાણીમાં ઉકાળીને તેને ગાળી લો. તેમાં મધ નાખીને પીવાથી ગળાના ઈન્ફેક્શન અને તાવમાં રાહત મળે છે.
- ગિલોય (વેલો): ગિલોયને આયુર્વેદમાં ‘અમૃતા’ કહેવાય છે. તે પ્લેટલેટ્સ કાઉન્ટ જાળવી રાખવા અને તાવ ઘટાડવામાં શ્રેષ્ઠ છે.
૪. પીવાના પાણીમાં સાવચેતી
ચોમાસાના ૮૦% રોગો દૂષિત પાણીથી ફેલાય છે (જેમ કે કોલેરા અને હિપેટાઈટીસ).
- પાણી ઉકાળીને પીવો: ગમે તેવું મોંઘું વોટર પ્યુરિફાયર હોય, પણ ચોમાસામાં પાણીને ઉકાળીને ઠંડુ કરીને પીવું એ સૌથી સુરક્ષિત રીત છે.
- હાઇડ્રેશન: ઠંડક હોવાથી તરસ ઓછી લાગે છે, પણ શરીરને ડિટોક્સ કરવા માટે પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે.
૫. મચ્છરોથી બચાવ અને સ્વચ્છતા
ઈમ્યુનિટી વધારવાની સાથે રોગના મૂળને કાપવો પણ જરૂરી છે:
- ભરાયેલું પાણી દૂર કરો: ટાયર, ફૂલદાની કે કુલરમાં પાણી જમા ન થવા દો. મચ્છરો ત્યાં જ ઈંડા મૂકે છે.
- કપડાંની પસંદગી: બને ત્યાં સુધી આખું શરીર ઢંકાય તેવા કપડાં પહેરો.
- હાથ ધોવાની આદત: જમતા પહેલા અને બહારથી આવ્યા પછી સાબુથી હાથ ધોવાથી ‘હેન્ડ-ફૂટ-માઉથ’ અને અન્ય વાયરલ બીમારીઓ ટળે છે.
૬. શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને ઊંઘ
- યોગ અને પ્રાણાયામ: જો બહાર વરસાદ હોય તો ઘરમાં જ સૂર્ય નમસ્કાર અથવા કપાલભાતી પ્રાણાયામ કરો. આનાથી ફેફસાં મજબૂત થાય છે.
- પૂરતી ઊંઘ: જ્યારે આપણે ઊંઘીએ છીએ ત્યારે આપણું શરીર રીપેરિંગ કામ કરે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ જાળવવા માટે ૭-૮ કલાકની ગાઢ ઊંઘ અનિવાર્ય છે.
❌ આટલું ટાળો (What to Avoid)
- રસ્તા પરનું ખાણું: પાણીપુરી કે ખુલ્લામાં વેચાતા ફળો ચોમાસામાં જોખમી છે.
- લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી: પાલક કે મેથીમાં આ ઋતુમાં ઝીણી જીવાત અને કાદવ વધુ હોય છે. જો વાપરવા હોય તો તેને ગરમ પાણી અને મીઠાથી બરાબર સાફ કરીને જ વાપરો.
- ભીના કપડાં: ભીના કપડાં કે ભીના બૂટ પહેરી રાખવાથી ફંગલ ઈન્ફેક્શન થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ
ચોમાસું એ પ્રકૃતિના ખીલવાની ઋતુ છે, તેને બીમારીઓની ઋતુ ન બનવા દો. તમારી જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો કરીને અને ઘરગથ્થુ ઉપચારો અપનાવીને તમે તમારી રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરી શકો છો. સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ સારવાર છે!
