મિલીયરી ટીબી (Miliary TB)

મિલીયરી ટીબી (Miliary TB): એક વિસ્તૃત લેખ

મિલીયરી ટીબી એ ટીબીનું એક દુર્લભ પરંતુ અત્યંત ગંભીર સ્વરૂપ છે, જેમાં બેક્ટેરિયા લોહીના પ્રવાહ દ્વારા આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે અને એક સાથે અનેક અવયવોને અસર કરે છે. આ સ્થિતિ જીવલેણ બની શકે છે જો તેની સમયસર સારવાર ન કરવામાં આવે.

મિલીયરી ટીબી શું છે?

મિલીયરી ટીબીમાં, ટ્યુબરક્યુલોસિસના બેક્ટેરિયા લોહીના માધ્યમથી શરીરના વિવિધ ભાગોમાં ફેલાય છે. આ ફેલાવાને કારણે શરીરના અંગોમાં “બાજરીના દાણા” જેવા નાના-નાના નોડ્યુલ્સ (ગાંઠો) બને છે, તેથી તેને “મિલીયરી” ટીબી કહેવામાં આવે છે. આ નોડ્યુલ્સ ફેફસાં, લીવર, બરોળ, અસ્થિમજ્જા, લસિકા ગાંઠો, મગજ અને અન્ય ઘણા અંગોમાં જોવા મળી શકે છે.

કારણો:

મિલીયરી ટીબી મુખ્યત્વે નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા લોકોમાં જોવા મળે છે. જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ બેક્ટેરિયાને નિયંત્રિત કરવામાં અસમર્થ હોય છે, ત્યારે બેક્ટેરિયા લોહીના પ્રવાહમાં પ્રવેશ કરીને આખા શરીરમાં ફેલાઈ શકે છે. કેટલાક જોખમી પરિબળો નીચે મુજબ છે:

• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: એચ.આઈ.વી./એઇડ્સ (HIV/AIDS) ના દર્દીઓ, કેન્સરના દર્દીઓ, લાંબા સમયથી સ્ટેરોઇડ્સ લેતા દર્દીઓ, અંગ પ્રત્યારોપણ કરાવેલ દર્દીઓ, અને કુપોષિત વ્યક્તિઓમાં મિલીયરી ટીબી થવાનું જોખમ વધુ હોય છે.
• નાના બાળકો અને વૃદ્ધો: આ વય જૂથના લોકોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોવાથી તેમને પણ જોખમ વધુ રહે છે.
• અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં ટીબી થવાનું જોખમ વધારે હોય છે.
• સિલિકોસિસ: ફેફસાંનો આ રોગ પણ ટીબીનું જોખમ વધારે છે.
• પૂર્વ અસ્તિત્વમાં રહેલો ટીબી: જો કોઈ વ્યક્તિને પહેલાથી જ ટીબીનો ચેપ લાગ્યો હોય અને તેની યોગ્ય સારવાર ન થઈ હોય, તો પણ મિલીયરી ટીબી થવાની શક્યતા રહે છે.

લક્ષણો:

મિલીયરી ટીબીના લક્ષણો વિવિધ અંગો પર તેની અસરને આધારે અલગ અલગ હોઈ શકે છે. સામાન્ય લક્ષણોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• તાવ: સામાન્ય રીતે લાંબા સમય સુધી રહેતો હળવો તાવ, જે ખાસ કરીને સાંજે વધે છે.
• વજન ઘટવું: ભૂખ ન લાગવી અને વજનમાં અચાનક ઘટાડો થવો.
• થાક અને નબળાઈ: સતત થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.
• રાત્રે પરસેવો થવો: રાત્રે સૂતી વખતે વધુ પડતો પરસેવો થવો.
• ખાંસી: જો ફેફસાં પર અસર હોય તો સતત ખાંસી આવવી, ક્યારેક લોહીવાળું ગળફું પણ આવી શકે છે.
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ: ફેફસાંની ગંભીર અસરના કિસ્સામાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવી.
• પેટમાં દુખાવો: જો પાચનતંત્ર પર અસર હોય તો પેટમાં દુખાવો, ઝાડા (લોહી સાથે પણ હોઈ શકે છે) અથવા કબજિયાત.
• ગળવામાં તકલીફ (ડિસ્ફેજિયા).
• સ્નાયુઓ અને સાંધાનો દુખાવો.
• ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો: જો મગજને અસર થાય તો ગંભીર માથાનો દુખાવો, ખેંચાણ, બેભાન અવસ્થા, અથવા લકવો.
• લિમ્ફ નોડ્સમાં સોજો: ગરદન, બગલ અથવા જંઘામૂળમાં લસિકા ગાંઠોમાં સોજો.
• અન્ય લક્ષણો: આંખોમાં ઝાંખપ, કમળો (પુખ્ત વયના લોકોમાં), વગેરે.

નિદાન:

મિલીયરી ટીબીનું નિદાન પડકારજનક હોઈ શકે છે કારણ કે તેના લક્ષણો અસ્પષ્ટ હોય છે અને તે અન્ય રોગો જેવા દેખાઈ શકે છે. નિદાન માટે નીચેના પરીક્ષણો કરવામાં આવે છે:

• શારીરિક તપાસ: ડોક્ટર દર્દીના લક્ષણો અને તબીબી ઇતિહાસની તપાસ કરે છે.
• છાતીનો એક્સ-રે (Chest X-ray): ફેફસાંમાં બાજરીના દાણા જેવા નાના નોડ્યુલ્સ દેખાઈ શકે છે.
• સીટી સ્કેન (CT Scan) અથવા એમઆરઆઈ (MRI): શરીરના અન્ય અંગોમાં ફેલાયેલા નોડ્યુલ્સને જોવા માટે ઉપયોગી.
• રક્ત પરીક્ષણ (Blood Tests): સીબીસી (CBC), ઇએસઆર (ESR), લીવર અને કિડની ફંક્શન ટેસ્ટ, ટીબી સંબંધિત રક્ત પરીક્ષણો (જેમ કે IGRA – Interferon-Gamma Release Assays).
• બાયોપ્સી (Biopsy): અસરગ્રસ્ત અંગ (જેમ કે લીવર, લસિકા ગાંઠ, અસ્થિમજ્જા) માંથી પેશીનો નમૂનો લઈને તેની માઈક્રોસ્કોપિક તપાસ કરવામાં આવે છે.
• ટ્યુબરક્યુલિન સ્કિન ટેસ્ટ (Tuberculin Skin Test – TST/Mantoux Test): આ પરીક્ષણ ટીબીના ચેપની હાજરી સૂચવી શકે છે, પરંતુ તે સક્રિય રોગનું નિદાન કરી શકતું નથી.
• મોલેક્યુલર ટેસ્ટ (Molecular Tests): પીસીઆર (PCR) જેવા મોલેક્યુલર ટેસ્ટ ટીબી ડીએનએ (DNA) શોધીને ઝડપી અને સચોટ નિદાન આપી શકે છે.

સારવાર:

મિલીયરી ટીબીની સારવાર અન્ય પ્રકારના ટીબીની જેમ જ એન્ટી-ટીબી દવાઓ (Anti-TB drugs) દ્વારા કરવામાં આવે છે. સારવારનો સમયગાળો લાંબો હોય છે, સામાન્ય રીતે 6 થી 9 મહિના કે તેથી વધુ. સારવારના મુખ્ય ઘટકો નીચે મુજબ છે:

• દવાઓ:
  • પ્રથમ-લાઇન દવાઓ: આઇસોનિયાઝિડ (Isoniazid – INH), રિફામ્પિન (Rifampin – RIF), પાયરાઝીનામાઇડ (Pyrazinamide – PZA) અને ઇથામ્બુટોલ (Ethambutol – EMB) જેવી દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
  • દવા-પ્રતિરોધક ટીબી (Drug-resistant TB): જો બેક્ટેરિયા દવાઓ પ્રત્યે પ્રતિકાર વિકસાવે, તો સારવાર વધુ જટિલ બની જાય છે અને લાંબા સમય સુધી અન્ય દવાઓ (જેમ કે બેડાક્વિલિન – Bedaquiline) નો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
• ડાયરેક્ટલી ઓબ્ઝર્વ્ડ ટ્રીટમેન્ટ (DOT – Directly Observed Treatment): આ પદ્ધતિમાં દર્દી આરોગ્ય કાર્યકરની દેખરેખ હેઠળ દવાઓ લે છે, જેથી સારવાર પૂરી થાય તેની ખાતરી થાય અને દવાઓ છોડી દેવાનું જોખમ ઓછું થાય.
• સહાયક સારવાર: પૌષ્ટિક આહાર, આરામ અને જરૂર પડ્યે અન્ય લક્ષણો માટેની દવાઓ આપવામાં આવે છે.

અટકાવવા માટેના ઉપાયો:

મિલીયરી ટીબી સહિત કોઈપણ પ્રકારના ટીબીને અટકાવવા માટે નીચેના પગલાં લઈ શકાય છે:

• બીસીજી રસી (BCG Vaccine): બાળકોમાં ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપો, જેમ કે મિલીયરી ટીબી અને ટીબી મેનિન્જાઇટિસ, ને રોકવા માટે બીસીજી રસી આપવામાં આવે છે.
• રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરવી: પૌષ્ટિક આહાર લેવો, નિયમિત વ્યાયામ કરવો, પૂરતી ઊંઘ લેવી અને તણાવ ઓછો કરવો.
• ટીબીના દર્દીઓથી દૂર રહેવું: જો કોઈને સક્રિય ટીબી હોય, તો તેમની સાથે સંપર્ક ટાળવો અને જો સંપર્કમાં આવવાનું થાય તો માસ્ક પહેરવો.
• હવા-ઉજાસ: ઘરો અને કાર્યસ્થળોમાં પૂરતો હવા-ઉજાસ હોવો જોઈએ.
• સ્વચ્છતા: હાથ ધોવા અને સામાન્ય સ્વચ્છતા જાળવવી.
• શરૂઆતી નિદાન અને સારવાર: ટીબીના લક્ષણો જણાય તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો અને યોગ્ય નિદાન કરાવી સારવાર શરૂ કરવી. આનાથી રોગનો ફેલાવો અટકે છે અને ગંભીર સ્વરૂપો વિકસિત થતા અટકે છે.

મિલીયરી ટીબી એક ગંભીર સ્થિતિ છે, પરંતુ સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. જો તમને અથવા તમારા પરિવારમાં કોઈને ટીબીના લક્ષણો જણાય, તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે.