ઊંઘમાં પગની નસ પર નસ ચઢી જવી (Muscle Cramps) – સરળ ઉપાય.

🌙 ઊંઘમાં પગની નસ પર નસ ચઢી જવી (Muscle Cramps): કારણો અને રાત્રિના દુખાવાથી મુક્તિ મેળવવાના સરળ ઉપાયો

રાત્રે ગાઢ નિદ્રામાં હોઈએ અને અચાનક પગની પીંડી (Calf) માં એવો તેજ આંચકો આવે કે તમે ચીસ પાડીને જાગી જાઓ—આ સ્થિતિને આપણે ગુજરાતીમાં ‘નસ પર નસ ચઢી જવી’ કહીએ છીએ. અંગ્રેજીમાં તેને ‘Nocturnal Leg Cramps’ કહેવામાં આવે છે. આ દુખાવો થોડી સેકન્ડોથી લઈને મિનિટો સુધી ચાલે છે અને તે ભાગને કલાકો સુધી જકડી રાખે છે.

જો તમને વારંવાર રાત્રે પગના ગોટલા ચઢી જતા હોય, તો આ લેખ તમારા માટે છે. અહીં આપણે તેના કારણો, તાત્કાલિક રાહત મેળવવાની રીત અને કાયમી ઈલાજ વિશે વિગતવાર સમજીશું.

૧. રાત્રે જ કેમ નસ પર નસ ચઢે છે?

દિવસ દરમિયાન આપણે સક્રિય હોઈએ છીએ, પણ રાત્રે સ્નાયુઓ લાંબો સમય સ્થિર રહે છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

• સ્નાયુનો થાક (Muscle Fatigue): દિવસ દરમિયાન વધુ પડતું ચાલવું, ઉભા રહેવું કે ભારે કસરત કરવાથી સ્નાયુઓ થાકી જાય છે અને રાત્રે સંકોચાય છે.
• ડિહાઇડ્રેશન (પાણીની ઉણપ): શરીરમાં પાણી ઓછું હોય ત્યારે સ્નાયુઓના કોષો સંવેદનશીલ બની જાય છે અને ઝડપથી ખેંચાય છે.
• ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું અસંતુલન: પોટેશિયમ, મેગ્નેશિયમ, કેલ્શિયમ કે સોડિયમ જેવા ક્ષારોની ઉણપ સ્નાયુઓને રિલેક્સ થતા રોકે છે.
• ખોટી પોઝિશનમાં સૂવું: જો તમે પગના પંજા નીચેની તરફ ખેંચાયેલા રાખીને સૂતા હોવ, તો પીંડીના સ્નાયુઓ સંકોચાયેલી સ્થિતિમાં રહે છે, જે ક્રેમ્પને નિમંત્રણ આપે છે.
• દવાઓની અસર: બીપી (BP) ની અમુક દવાઓ કે કોલેસ્ટ્રોલની દવાઓની આડઅસર તરીકે પણ આવું થઈ શકે છે.

૨. જ્યારે નસ ચઢે ત્યારે તાત્કાલિક શું કરવું?

દુખાવાની તે ક્ષણે આ ૪ સ્ટેપ ફોલો કરો:

૧. સીધું સ્ટ્રેચિંગ (Stretch it Out): તરત જ પગને સીધો કરો અને તમારા પંજાને (આંગળીઓને) તમારા ચહેરાની તરફ ખેંચો. આનાથી સંકોચાયેલો સ્નાયુ લાંબો થશે અને દુખાવો તરત ઓછો થશે. ૨. ચાલવાનો પ્રયત્ન: જો શક્ય હોય તો, પલંગ પરથી ઉતરીને થોડા ડગલાં ભરો. પંજા પર ભાર દેવાને બદલે એડી (Heel) પર ભાર દઈને ચાલવાથી સ્નાયુ રિલેક્સ થશે. ૩. હળવી માલિશ: જે ભાગ જકડાઈ ગયો હોય ત્યાં હળવા હાથે ઉપરની દિશામાં માલિશ કરો. ૪. ગરમ શેક: જો દુખાવો ચાલુ રહે, તો ગરમ પાણીની થેલી અથવા હીટિંગ પેડ તે ભાગ પર મૂકો. ગરમી લોહીના પ્રવાહને વધારે છે.

૩. કાયમી ઈલાજ માટે ફિઝિયોથેરાપી કસરતો

રાત્રિના ગોટલા રોકવા માટે સૂતા પહેલા આ ૩ કસરતો કરવાની આદત પાડો:

A. કાફ સ્ટ્રેચિંગ (Calf Stretch)

દીવાલ પાસે ઉભા રહો, બંને હાથ દીવાલ પર ટેકવો. એક પગ પાછળ લઈ તેની એડી જમીન પર દબાવો અને આગળનો ઘૂંટણ વાળો. પાછળની પીંડીમાં ખેંચાણ અનુભવાશે. ૩૦ સેકન્ડ પકડી રાખો. બંને પગે ૩-૩ વાર કરો.

B. હિલ-ટો રેઈઝ (Heel-Toe Raise)

પલંગના ટેકે ઉભા રહીને ધીમેથી પંજા પર ઊંચા થાઓ અને પછી એડી પર. આનાથી સ્નાયુઓમાં લોહીનું પરિભ્રમણ (Blood Circulation) સુધરશે.

C. ટુવાલ સ્ટ્રેચ (Towel Stretch)

સૂતા પહેલા પલંગ પર બેસો, પગ સીધા કરો. પંજામાં ટુવાલ ભરાવીને પોતાની તરફ ખેંચો.

૪. આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

સ્નાયુઓની મજબૂતી માટે આ આદતો અપનાવો:

• ભરપૂર પાણી: દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લિટર પાણી પીવો. રાત્રે પણ એક ગ્લાસ પાણી પીને સૂવો.
• મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમ: કેળા, બદામ, અખરોટ, પાલક અને નાળિયેર પાણી તમારા ડાયેટમાં સામેલ કરો.
• યોગ્ય ગાદલું અને પોઝિશન: સૂતી વખતે પગ નીચે નાનું ઓશીકું રાખો જેથી પગ કુદરતી વળાંકમાં રહે. જો તમે ચત્તા સૂતા હોવ, તો પગના પંજા બહારની તરફ ન લટકે તેનું ધ્યાન રાખો.
• રાત્રે ગરમ પાણીથી સ્નાન: જો તમને વધુ પડતો થાક લાગ્યો હોય, તો હૂંફાળા પાણીથી સ્નાન કરવાથી સ્નાયુઓ રિલેક્સ થઈ જાય છે.

૫. ઘરેલુ નુસ્ખા (Home Remedies)

• સિંધવ મીઠું (Epsom Salt): નવશેકા ગરમ પાણીમાં સિંધવ મીઠું નાખીને પગ ૧૦-૧૫ મિનિટ ડુબાડી રાખવાથી મેગ્નેશિયમ ત્વચા વાટે શોષાય છે અને સ્નાયુઓને આરામ મળે છે.
• સરસવનું તેલ: રાત્રે સૂતી વખતે પગના તળિયે અને પીંડી પર સરસવના તેલની માલિશ કરવાથી લોહીનો પ્રવાહ જળવાઈ રહે છે.

🚨 ક્યારે ચેતી જવું?

જો તમને નીચેની તકલીફો હોય, તો તે માત્ર સામાન્ય નસ ચઢવી નથી:

• જો પગમાં સતત સોજો રહેતો હોય.
• જો નસ ચઢ્યા પછી તે ભાગ લાંબો સમય લાલ રહે કે ગરમ લાગે.
• જો ડાયાબિટીસ હોય અને વારંવાર ક્રેમ્પ્સ આવતા હોય.
• જો પીંડીમાં સતત ભારેપણું લાગતું હોય (આ DVT – નસમાં લોહી જામી જવાનો સંકેત હોઈ શકે છે).

નિષ્કર્ષ

ઊંઘમાં પગની નસ પર નસ ચઢી જવી એ મોટાભાગે સ્નાયુના થાક કે પાણીની ઉણપનું પરિણામ છે. નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ અને પૌષ્ટિક આહારથી તેને ૯૦% કિસ્સામાં મટાડી શકાય છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે વારંવાર થતા ‘મસલ ક્રેમ્પ્સ’ માટે ખાસ ન્યુરો-મસ્ક્યુલર એક્ઝામિનેશન કરીએ છીએ જેથી તેના મૂળ કારણ સુધી પહોંચી શકાય.