ખાટલામાં લાંબા સમયથી રહેલા વડીલોના હાથ-પગ જકડાઈ ન જાય તે માટે પેસિવ મુવમેન્ટ્સ (Passive Movements).
જ્યારે વડીલો લાંબી બીમારી, પેરાલિસિસ (લકવો), ફ્રેક્ચર અથવા અત્યંત નબળાઈને કારણે લાંબો સમય પથારીવશ (Bedridden) રહે છે, ત્યારે તેમનું શરીર હલનચલન કરી શકતું નથી. હલનચલનના અભાવે સાંધા જકડાઈ જાય છે, સ્નાયુઓ ટૂંકા પડી જાય છે (Contractures) અને લોહીનું પરિભ્રમણ ધીમું પડે છે.
આવી સ્થિતિમાં ‘પેસિવ મુવમેન્ટ્સ’ (Passive Movements) એ એક વરદાન સમાન છે. પેસિવ મુવમેન્ટ એટલે એવી કસરતો જેમાં દર્દી પોતે હલનચલન નથી કરતો, પરંતુ કોઈ બીજી વ્યક્તિ (સંભાળ રાખનાર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ) દર્દીના હાથ-પગને હળવેથી હલાવે છે. ચાલો જાણીએ આ કસરતોનું મહત્વ અને તે કરવાની સાચી રીત.
૧. પેસિવ મુવમેન્ટ્સ કેમ અનિવાર્ય છે?
૧. સાંધાની લવચીકતા: સાંધામાં રહેલું પ્રવાહી (Synovial fluid) હલનચલનથી જ વહેતું રહે છે. જો હલનચલન ન થાય, તો સાંધા જામ થઈ જાય છે. ૨. બ્લડ સર્ક્યુલેશન: કસરત કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે ‘બેડ સોર્સ’ (Bed sores – પથારીમાં પડતા ચાંદા) રોકવામાં મદદ કરે છે. ૩. સ્નાયુઓની સ્થિતિસ્થાપકતા: સ્નાયુઓને જકડાઈ જતા અને સુકાઈ જતા અટકાવે છે. ૪. ન્યુરોલોજીકલ ફાયદો: મગજને સતત સંકેતો મળે છે કે શરીરના અંગો હજુ કાર્યરત છે, જે રિકવરીમાં મદદરૂપ થાય છે.
૨. હાથ માટેની પેસિવ કસરતો (Upper Limb)
દરેક કસરત ધીમેથી અને ૧૦-૧૦ વાર કરવી જોઈએ:
- ખભાનું હલનચલન (Shoulder Flexion): દર્દીના કાંડા અને કોણીને પકડો. ધીમેથી આખા હાથને માથા તરફ ઉપર લઈ જાઓ અને પાછો નીચે લાવો.
- કોણી વાળવી (Elbow Flexion): હાથને સીધો રાખીને હળવેથી કોણીમાંથી વાળો અને હાથની હથેળીને ખભા તરફ અડાડવાનો પ્રયત્ન કરો.
- કાંડાનું રોટેશન (Wrist Rotation): કાંડાને પકડીને તેને ઉપર-નીચે અને ગોળ ફેરવો.
- આંગળીઓની કસરત: દરેક આંગળીને ધીમેથી વાળો અને ખોલો. અંગૂઠાને પણ ગોળ ફેરવો.
૩. પગ માટેની પેસિવ કસરતો (Lower Limb)
પગની જકડન રોકવી સૌથી વધુ જરૂરી છે કારણ કે તે ચાલવા માટે પાયારૂપ છે:
- ઘૂંટણ અને થાપાની કસરત (Hip & Knee Flexion): દર્દીના ઘૂંટણ નીચે હાથ રાખો અને બીજા હાથથી એડી પકડો. હવે ઘૂંટણને વાળીને પેટ તરફ લાવો અને ફરી સીધો કરો.
- પગને બહાર-અંદર કરવા (Abduction): પગને સીધો રાખીને જમણી બાજુ બહાર લઈ જાઓ અને ફરી અંદરની તરફ લાવો.
- એન્કલ પમ્પિંગ (Ankle Pumping): પગના પંજાને ઉપર-નીચે હલાવો. આ કસરત ‘DVT’ (નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જવું) જેવી જીવલેણ સમસ્યા રોકવા માટે સૌથી મહત્વની છે.
- પંજાનું રોટેશન: એડીને ટેકો આપીને પંજાને ગોળ ફેરવો.
૪. કસરત કરતી વખતે રાખવાની ૫ ખાસ સાવચેતીઓ
૧. ઝટકા ન મારો: હલનચલન અત્યંત ધીમી અને લયબદ્ધ હોવી જોઈએ. ૨. દુખાવો: જો દર્દીના ચહેરા પર દુખાવાના ભાવ દેખાય અથવા તે ના પાડે, તો તે જગ્યાએ બળજબરી ન કરો. ૩. સાંધાને ટેકો: કસરત કરાવતી વખતે હંમેશા સાંધાની ઉપર અને નીચે એમ બંને બાજુથી ટેકો આપો (દા.ત. કોણી હલાવતી વખતે બાવડા અને કાંડા બંનેને પકડો). ૪. સ્થિતિ બદલવી: કસરતની સાથે દર ૨ કલાકે દર્દીનું પડખું બદલવું જોઈએ. ૫. હાઈડ્રેશન અને ત્વચા: દર્દીની ત્વચા બહુ સુકી ન હોય તેનું ધ્યાન રાખો, જરૂર પડે તો લોશન લગાવીને હળવો મસાજ કરો.
૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પથારીવશ દર્દીઓ માટે હોમ-વિઝિટ અને ખાસ તાલીમ પૂરી પાડીએ છીએ:
- સંભાળ રાખનારની તાલીમ: અમે પરિવારના સભ્યોને સાચી રીત શીખવીએ છીએ જેથી તેઓ દિવસમાં ૩-૪ વાર કસરત કરાવી શકે.
- ચાદર ખેંચવાની ટેકનિક: દર્દીને ઈજા વગર કેવી રીતે ઊંચા કરવા કે પડખું ફેરવવું તેની સમજ આપીએ છીએ.
- પ્રોપ પ્રોઝિશનિંગ: ઓશીકાનો ઉપયોગ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવો જેથી સાંધા વાંકા ન વળી જાય (Deformity prevention).
નિષ્કર્ષ
પથારીવશ વડીલો માટે હલનચલન એ જ તેમનું જીવન છે. ભલે તેઓ જાતે હલી ન શકે, પણ જો તમે તેમને નિયમિત પેસિવ મુવમેન્ટ્સ આપશો, તો તેમના સાંધા જીવંત રહેશે અને ભવિષ્યમાં જો તેઓ સાજા થાય, તો તેઓ ફરીથી પગભર થઈ શકશે. તમારી થોડી મિનિટોની મહેનત તેમને વર્ષોની જકડન અને દુખાવાથી બચાવી શકે છે.
