ક્રચેસ (ઘોડી) કે વોકર નો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવાની ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ગાઈડલાઈન.

જ્યારે પગમાં ફ્રેક્ચર થાય, ઓપરેશન આવે અથવા વધતી ઉંમરે સંતુલન જળવાતું ન હોય, ત્યારે ક્રચેસ (Crutches/ઘોડી) અથવા વોકર એ આપણા પગની ગરજ સારે છે. જોકે, ઘણા દર્દીઓ આ સાધનોનો ખોટી રીતે ઉપયોગ કરે છે, જેના પરિણામે ખભામાં દુખાવો, કાંડાની નસો દબાવી (Crutch Palsy) અથવા લપસી પડવાનું જોખમ રહે છે.

ફિઝિયોથેરાપી મુજબ, આ સાધનોનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેની ‘હાઈટ’ સેટ કરવી અને ચાલવાની ‘ટેકનિક’ શીખવી ખૂબ જ અનિવાર્ય છે. ચાલો જાણીએ આ સાધનો વાપરવાની વૈજ્ઞાનિક રીત.

૧. વોકર (Walker) નો સાચો ઉપયોગ

વોકર એ સૌથી સુરક્ષિત સાધન છે કારણ કે તે ચારે બાજુથી સપોર્ટ આપે છે.

A. હાઈટ (ઊંચાઈ) કેવી રીતે સેટ કરવી?

• વોકરની વચ્ચે સીધા ઉભા રહો. તમારા હાથને બાજુ પર ઢીલા છોડો.
• વોકરના હેન્ડલ તમારા કાંડા (Wrist line) ના સ્તર પર હોવા જોઈએ.
• જ્યારે તમે હેન્ડલ પકડો, ત્યારે તમારી કોણી સહેજ (૧૫-૨૦ ડિગ્રી) વળેલી હોવી જોઈએ.

B. ચાલવાની સાચી રીત:

૧. પહેલા વોકરને એક ડગલું આગળ ખસેડો. ૨. હવે તમારો અસરગ્રસ્ત (ખરાબ) પગ આગળ મૂકો. ૩. ત્યારબાદ તંદુરસ્ત પગને આગળ લાવો. ટીપ: વોકરની બહુ નજીક કે બહુ દૂર પગ ન મૂકો. હંમેશા વોકરની ‘ફ્રેમ’ ની અંદર રહીને ચાલો.

૨. એક્ઝિલરી ક્રચેસ (બગલની ઘોડી) નો ઉપયોગ

આ ઘોડીનો ઉપયોગ મોટાભાગે ફ્રેક્ચર પછી યુવાન દર્દીઓ કરે છે.

A. સાચી ફિટિંગ (Fitting):

• બગલ નીચેની જગ્યા: ઘોડીના ઉપરના ભાગ અને તમારી બગલ વચ્ચે ૨ થી ૩ આંગળીની જગ્યા હોવી જોઈએ. ક્યારેય શરીરનું વજન સીધું બગલ પર ન આપો, કારણ કે ત્યાંથી પસાર થતી મહત્વની નસો દબાઈ શકે છે.
• હેન્ડલની ઊંચાઈ: વોકરની જેમ જ, હેન્ડલ કાંડાના સ્તરે હોવું જોઈએ જેથી વજન હથેળી પર આવે.

B. ચાલવાની રીત (3-Point Gait):

૧. બંને ઘોડીને એકસાથે આગળ મૂકો. ૨. ખરાબ પગને હવામાં રાખો અથવા હળવો જમીન પર અડાડો. ૩. હથેળી પર જોર આપીને શરીરને આગળ ધકેલો અને તંદુરસ્ત પગને બંને ઘોડીની વચ્ચે મૂકો.

૩. સીડી ચઢવા અને ઉતરવા માટેનો ‘સુવર્ણ નિયમ’

સીડી પર વોકર કે ઘોડી વાપરવી જોખમી છે, પરંતુ જો જરૂરી હોય તો આ નિયમ યાદ રાખો:

“Up with the GOOD, Down with the BAD” (સારા પગે સ્વર્ગમાં – સીડી ઉપર, ખરાબ પગે નરકમાં – સીડી નીચે)

• સીડી ચઢતી વખતે: પહેલા સારો પગ ઉપરના પગથિયે મૂકો, પછી ઘોડી અને ખરાબ પગને ઉપર લાવો.
• સીડી ઉતરતી વખતે: પહેલા ઘોડી અને ખરાબ પગને નીચેના પગથિયે મૂકો, પછી સાવચેતીથી સારો પગ નીચે લાવો.

૪. ખુરશી પરથી ઊભા થવાની અને બેસવાની રીત

• બેસતી વખતે: પહેલા ખુરશીની એટલી નજીક જાઓ કે તમારા પગનો પાછળનો ભાગ ખુરશીને સ્પર્શે. બંને ઘોડીને એક હાથમાં પકડો અને બીજા હાથે ખુરશીનો હાથો પકડીને ધીમેથી બેસો.
• ઊભા થતી વખતે: ખુરશીની ધાર પર આવો. ઘોડીને અસરગ્રસ્ત પગની બાજુએ પકડો. ખુરશીના હાથા પર જોર આપીને ઊભા થાઓ અને પછી ઘોડીને બગલમાં ગોઠવો.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ખાસ સલાહ

૧. ફ્લોર ચેક: ઘરમાંથી લપસી જવાય તેવા નાના ગાલીચા (Rugs) અથવા ઇલેક્ટ્રિક વાયર દૂર કરો. ૨. રબર ટિપ્સ: ઘોડી કે વોકરના નીચેના રબર (Tips) ઘસાઈ ગયા હોય તો તરત બદલો, નહીંતર લપસી જવાનો ભય રહે છે. ૩. પોસ્ટર: ચાલતી વખતે નીચે પગ તરફ જોવાને બદલે સામે જુઓ. પીઠ સીધી રાખો, નમીને ન ચાલો. ૪. પગરખાં: હંમેશા ગ્રીપ વાળા અને આરામદાયક ચંપલ પહેરો.

૬. ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે દર્દીઓને વજન આપવાના તબક્કા (Non-weight bearing થી Full-weight bearing) મુજબ ટ્રેન કરીએ છીએ. ઘણા દર્દીઓ ઘોડી છોડ્યા પછી લંગડાઈને ચાલે છે, જેને અમે ‘ગેટ ટ્રેનિંગ’ (Gait Training) દ્વારા સુધારીએ છીએ.

નિષ્કર્ષ

વોકર કે ઘોડી એ તમારી સ્વતંત્રતાના સાધનો છે. જો તેને સાચી રીતે વાપરશો તો તે તમારી રિકવરી ઝડપી બનાવશે. ખોટી રીત તમારા ખભા અને ગરદનમાં નવા દુખાવા ઊભા કરી શકે છે. હંમેશા તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસે તેનું ડેમોન્સ્ટ્રેશન લો.