પ્રાણાયામ: ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા માટે.
ફંગ્સ (ફેફસાં) ની ક્ષમતા વધારવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ: શ્વસનતંત્રને મજબૂત બનાવવાની કળા
આજના પ્રદૂષિત વાતાવરણ, બદલાતી ઋતુઓ અને વાયરલ ઇન્ફેક્શનના સમયમાં આપણા ફેફસાં (Lungs) પર સૌથી વધુ દબાણ આવે છે. ફેફસાં આપણા શરીરને પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) પૂરો પાડે છે. જો ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા નબળી હોય, તો શરીરમાં ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટે છે, જેના કારણે જલ્દી થાક લાગવો, શ્વાસ ચઢવો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટવી જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.
ભારતીય યોગ વિજ્ઞાનમાં પ્રાણાયામ એ શ્વસનતંત્રને શુદ્ધ અને શક્તિશાળી બનાવવાનો સૌથી પ્રભાવી માર્ગ છે. પ્રાણાયામ દ્વારા આપણે ફેફસાંના એવા ભાગો સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડી શકીએ છીએ જે સામાન્ય રીતે નિષ્ક્રિય રહે છે.
૧. પ્રાણાયામ અને ફેફસાં વચ્ચેનો સંબંધ
સામાન્ય રીતે આપણે ફેફસાંની કુલ ક્ષમતાનો માત્ર ૨૦% થી ૩૦% જ ઉપયોગ કરીએ છીએ. પ્રાણાયામમાં કરવામાં આવતા ઊંડા શ્વાસ (Deep Breathing) ફેફસાંની વાયુકોષ્ઠો (Alveoli) ને પૂરી રીતે ખોલે છે, જેથી લોહીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બહાર નીકળી જાય છે.
૨. ફેફસાં માટે શ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ (Best Pranayama for Lung Capacity)
A. ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ (Bellows Breath)
આ પ્રાણાયામ ફેફસાં માટે ‘પંપ’ જેવું કામ કરે છે.
- રીત: ટટ્ટાર બેસો. ઊંડો શ્વાસ ઝડપથી લો અને તેટલી જ ઝડપથી બહાર કાઢો. શ્વાસ લેતી વખતે ફેફસાંને પૂરા ફૂલાવો.
- ફાયદો: તે ફેફસાંની ગંદકી સાફ કરે છે અને ઓક્સિજન લેવાની ક્ષમતામાં ત્વરિત વધારો કરે છે. તે કફ અને શરદીમાં પણ રાહત આપે છે.
B. કપાલભાતિ પ્રાણાયામ (Skull Shining Breath)
જોકે આ પેટ માટે જાણીતું છે, પણ તે ફેફસાંના નીચેના ભાગને સક્રિય કરે છે.
- રીત: શ્વાસને ઝટકા સાથે બહાર કાઢો. શ્વાસ લેવા પર ધ્યાન ન આપો, તે આપોઆપ લેવાઈ જશે.
- ફાયદો: તે ડાયાફ્રામ (Diaphragm) ને મજબૂત બનાવે છે, જેનાથી શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા સરળ બને છે.
C. અનુલોમ-વિલોમ (Alternate Nostril Breathing)
- રીત: એક નસકોરાથી ધીરે-ધીરે શ્વાસ લો અને બીજાથી બહાર કાઢો. શ્વાસ લેતી વખતે ‘કુમ્ભક’ (શ્વાસ રોકવો) કરવાથી વધુ ફાયદો થાય છે.
- ફાયદો: તે આખા શ્વસનતંત્રને સંતુલિત કરે છે અને ફેફસાંની લોહી શુદ્ધ કરવાની ક્ષમતા વધારે છે.
D. ઉજ્જયી પ્રાણાયામ (Ocean Breath)
- રીત: ગળામાંથી ઘર્ષણ સાથે શ્વાસ લો, જેથી સમુદ્રના મોજા જેવો અવાજ આવે.
- ફાયદો: આ પ્રાણાયામ ફેફસાંમાં હવાના દબાણને જાળવી રાખે છે, જે અસ્થમા કે શ્વાસની તકલીફમાં ખૂબ મદદરૂપ છે.
૩. ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા માટેની ‘બ્રીધિંગ એક્સરસાઇઝ’
પ્રાણાયામ ઉપરાંત આ નાની કસરતો પણ કરી શકાય: ૧. બલૂન એક્સરસાઇઝ: દિવસમાં ૨-૩ ફુગ્ગા ફૂલાવવાથી ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા વધે છે. ૨. મેણબત્તી ઓલાવવી: લાંબો શ્વાસ લઈને મેણબત્તી ઓલાવવાની પ્રેક્ટિસ કરવાથી ફેફસાંના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે. ૩. સ્પાયરોમીટર (Spirometer): ડોક્ટરની સલાહ મુજબ આ સાધનનો ઉપયોગ કરીને ફેફસાંની કસરત કરી શકાય છે.
૪. સાવચેતીઓ અને ટિપ્સ
- ખુલ્લી હવા: પ્રાણાયામ હંમેશા બગીચામાં અથવા હવા-ઉજાસવાળા રૂમમાં કરો.
- ખાલી પેટ: હંમેશા સવારે ખાલી પેટે અથવા જમ્યાના ૪-૫ કલાક પછી જ પ્રાણાયામ કરો.
- ધીરજ: શ્વાસ લેવામાં બહુ જોર ન લગાવો, ધીમે-ધીમે ક્ષમતા વધારો.
- વ્યસન મુક્તિ: ધૂમ્રપાન ફેફસાંનું સૌથી મોટું દુશ્મન છે, તેનો ત્યાગ કરો.
નિષ્કર્ષ
શ્વાસ એ જીવનનો આધાર છે. જો આપણા ફેફસાં મજબૂત હશે, તો આખું શરીર ઉર્જાવાન રહેશે. રોજિંદા ૧૫-૨૦ મિનિટના પ્રાણાયામ તમને અનેક બીમારીઓથી બચાવી શકે છે અને લાંબુ, સ્વસ્થ આયુષ્ય પ્રદાન કરી શકે છે.
