સ્પાઇનલ ઇન્જરી પછીનું પુનર્વસન (Rehabilitation).

🏥 સ્પાઇનલ ઇન્જરી (Spinal Cord Injury) પછીનું પુનર્વસન (Rehabilitation): નવી શરૂઆત તરફનું ડગલું

સ્પાઇનલ ઇન્જરી એટલે કે કરોડરજ્જુની ઇજા એ વ્યક્તિના જીવનની સૌથી પડકારજનક સ્થિતિઓમાંની એક છે. આ પ્રકારની ઇજા માત્ર શારીરિક હલનચલનને જ અસર નથી કરતી, પરંતુ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને માનસિક સ્થિતિ પર પણ ઊંડી અસર પાડે છે. જોકે, આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન અને પુનર્વસન (Rehabilitation) ટેકનિક દ્વારા દર્દી પોતાની મહત્તમ કાર્યક્ષમતા પાછી મેળવી શકે છે અને આત્મનિર્ભર બની શકે છે.

પુનર્વસન એ માત્ર કસરત નથી, પરંતુ તે એક સર્વગ્રાહી પ્રક્રિયા છે જે દર્દીને શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે ફરીથી બેઠા કરે છે.

૧. સ્પાઇનલ ઇન્જરીના પ્રકારો સમજવા

પુનર્વસનની પ્રક્રિયા ઇજાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે:

• કમ્પ્લીટ ઇન્જરી: જેમાં ઇજાના સ્તરથી નીચે સંવેદના અને હલનચલન સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય છે.
• ઇનકમ્પ્લીટ ઇન્જરી: જેમાં શરીરના કેટલાક ભાગોમાં હલનચલન અથવા સંવેદના (Sensation) બાકી રહે છે. પુનર્વસન દ્વારા અહીં રિકવરીની શક્યતા વધુ હોય છે.

૨. પુનર્વસન (Rehabilitation) ક્યારે શરૂ થાય?

સ્પાઇનલ ઇન્જરી પછી પુનર્વસન શક્ય તેટલી વહેલી તકે શરૂ કરવામાં આવે છે. એકવાર દર્દીની તબિયત સ્થિર (Stable) થઈ જાય અને ડૉક્ટરની મંજૂરી મળે, એટલે તરત જ ‘રિહેબિલિટેશન ટીમ’ પોતાનું કામ શરૂ કરે છે.

૩. પુનર્વસન પ્રક્રિયાના મુખ્ય પાસાઓ

પુનર્વસન એક ટીમ વર્ક છે, જેમાં નીચે મુજબના તબક્કાઓનો સમાવેશ થાય છે:

A. ફિઝિયોથેરાપી (Physio-therapy)

ફિઝિયોથેરાપીનું મુખ્ય લક્ષ્ય સ્નાયુઓની તાકાત અને સાંધાઓની લવચીકતા જાળવવાનું છે.

• સ્નાયુઓની મજબૂતી: ઇજા પામેલા સ્નાયુઓને ફરીથી સક્રિય કરવા માટે ખાસ કસરતો.
• બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: દર્દીને બેસતા અને વ્હીલચેર પર સંતુલન જાળવતા શીખવવું.
• ગેટ ટ્રેનિંગ: જો શક્ય હોય તો, વોકર કે કેલિપર્સની મદદથી ચાલવાની પ્રેક્ટિસ કરાવવી.

B. ઓક્યુપેશનલ થેરાપી (Occupational Therapy)

આ થેરાપી દર્દીને રોજિંદા કામમાં સ્વનિર્ભર બનાવે છે:

• પોતાના હાથે જમવું, બ્રશ કરવું અને કપડાં પહેરવા.
• વ્હીલચેરનો કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
• ઘરના વાતાવરણમાં જરૂરી ફેરફાર (Modification) સૂચવવા (દા.ત. બાથરૂમમાં હેન્ડલ લગાવવા).

C. માનસિક પરામર્શ (Psychological Counseling)

ઇજા પછી ડિપ્રેશન, ગુસ્સો કે હતાશા આવવી સ્વાભાવિક છે. મનોચિકિત્સક દર્દીને આ નવી પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવા અને સકારાત્મક રહેવા માટે માનસિક બળ પૂરું પાડે છે.

D. શ્વસનતંત્રની સંભાળ (Respiratory Care)

જો ઇજા ગરદનના ભાગે (Cervical) હોય, તો શ્વાસ લેવાના સ્નાયુઓ નબળા પડી શકે છે. સ્પાઇનલ રિહેબમાં શ્વાસ લેવાની કસરતો (Breathing exercises) ખૂબ મહત્વની છે.

૪. નવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ

આજના સમયમાં હાઈ-ટેક સાધનો પુનર્વસનને સરળ બનાવે છે:

• રોબોટિક ટ્રેનિંગ: મશીનોની મદદથી પગની હલનચલન કરાવીને જ્ઞાનતંતુઓને ફરી સક્રિય કરવા.
• FES (Functional Electrical Stimulation): નબળા સ્નાયુઓને ઇલેક્ટ્રિક કરંટ આપીને તેમને કાર્યરત કરવા.
• હાઈડ્રોથેરાપી: પાણીમાં કસરત કરાવવી, જેથી શરીરના વજનનો ભાર ન લાગે અને હલનચલન સરળ બને.

૫. પરિવારની ભૂમિકા અને સાવચેતીઓ

દર્દીના પુનર્વસનમાં પરિવારનો સાથ સૌથી મોટું ઔષધ છે:

• બેડસોર (Bedsores) થી બચાવો: દર્દી લાંબો સમય એક જ સ્થિતિમાં સૂઈ રહે તો ચામડી પર ચાંદા પડી શકે છે. દર ૨ કલાકે દર્દીની પડખું ફેરવવી જરૂરી છે.
• બ્લેડર અને બોવેલ ટ્રેનિંગ: પેશાબ અને મળત્યાગ પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવેલા શેડ્યૂલનું પાલન કરવું.
• પોષણ: સ્નાયુઓના બાંધકામ માટે પ્રોટીનયુક્ત આહાર અને કબજિયાત રોકવા માટે ફાઈબરયુક્ત ખોરાક આપવો.

૬. રોજગાર અને સામાજિક પુનઃસ્થાપન

પુનર્વસનનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય દર્દીને સમાજની મુખ્યધારામાં પાછા લાવવાનો છે. તે પોતાની શારીરિક ક્ષમતા મુજબ કોઈ વ્યવસાય કે નોકરી કરી શકે તે માટે તેને કૌશલ્ય તાલીમ આપવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

સ્પાઇનલ ઇન્જરી પછીનું જીવન બદલાઈ જાય છે, પરંતુ તેનો અંત આવતો નથી. પુનર્વસન એ એક લાંબી અને ધીરજ માંગી લે તેવી પ્રક્રિયા છે. જો દર્દીમાં મક્કમ મનોબળ હોય અને તેને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી તથા પારિવારિક સહકાર મળે, તો તે ગૌરવપૂર્ણ અને સ્વતંત્ર જીવન જીવી શકે છે.