હૃદયમાં છિદ્ર (Septal Defects)

હૃદયમાં છિદ્ર એટલે કે સેપ્ટલ ડિફેક્ટ એ જન્મજાત (congenital) હૃદયની ખામી છે, જેમાં હૃદયની અંદરના ભિન્ન કોઠડા વચ્ચે છિદ્ર રહેલો હોય છે. આ સ્થિતિ બાળકના જન્મ સમયે હાજર હોય છે અને તેનાથી હૃદયની કાર્યપદ્ધતિ પર અસર પડી શકે છે. સામાન્ય રીતે, હૃદય ચાર કોઠડાઓથી બનેલું હોય છે – બે ઉપરના (એટ્રિયા) અને બે નીચેના (વેન્ટ્રિકલ્સ). જો આ કોઠડાઓ વચ્ચેની દિવાલમાં છિદ્ર હોય, તો તેને સેપ્ટલ ડિફેક્ટ કહે છે.

Table of Contents

પ્રકારો:

સેપ્ટલ ડિફેક્ટ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે:

1. એટ્રિયલ સેપ્ટલ ડિફેક્ટ (ASD):

એટ્રિયલ સેપ્ટલ ડિફેક્ટ એ ઉપરના બંને કોઠડા (એટ્રિયા) વચ્ચે છિદ્ર હોવાની સ્થિતિ છે. સામાન્ય રીતે, દાયાં એટ્રિયમમાં ઓક્સિજન વગરનું રક્ત અને જમણા એટ્રિયમમાં ઓક્સિજનયુક્ત રક્ત હોય છે. છિદ્ર હોવાના કારણે આ બંને મિશ્ર થાય છે, જેના કારણે શરીરમાં ઓક્સિજનની પૂરતી સપ્લાય ન થઈ શકે.

2. વેન્ટ્રિકલર સેપ્ટલ ડિફેક્ટ (VSD):

વેન્ટ્રિકલર સેપ્ટલ ડિફેક્ટ એ નીચેના બંને કોઠડા (વેન્ટ્રિકલ્સ) વચ્ચે છિદ્ર હોય છે. આ સૌથી સામાન્ય પ્રકારનો સેપ્ટલ ડિફેક્ટ છે. તેને કારણે ઓક્સિજનયુક્ત અને ઓક્સિજન વગરનું રક્ત મિશ્ર થાય છે અને હૃદય પર વધારે દબાણ પડે છે, જેને લીધે હૃદય વધુ જોરથી કામ કરવાનું પડે છે.

લક્ષણો:

સેપ્ટલ ડિફેક્ટના લક્ષણો છિદ્રના કદ, સ્થાન અને દર્દીની ઉંમર પર આધાર રાખે છે. નાના છિદ્રોમાં કોઇ લક્ષણ ન હોય, પરંતુ મોટા છિદ્રો નીચેના લક્ષણો ઊભા કરી શકે છે:

ઝડપી અથવા ગાઢ શ્વાસ
ખાંસી અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
ખાવામાં દુશ્મની અથવા વજન ન વધવું
વારંવાર શરદી-ખાંસી અથવા શ્વાસના સંક્રમણ
થાક લાગવો
છાતીમાં ધબકારા અથવા અવાજ (મર્મર)
ચામડી પર નિલી અસર (cyanosis)

કારણો:

સેપ્ટલ ડિફેક્ટનો ચોક્કસ કારણ હજુ સુધી સ્પષ્ટ નથી, પણ કેટલાક કારણો આ પ્રકારની જટિલતાઓ માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે:

જન્મ દરમિયાન જનેતિક ત્રુટિ
કુટુંબમાં કોઈને જન્મજાત હૃદય રોગ હોય
ગર્ભાવસ્થામાં માતાએ ચોક્કસ દવાઓ, મદિરા અથવા તમાકુનો સેવન કરવો
માધમેયસ (માતાના ડાયાબિટીસ) નો કાબૂમાં ન હોવો
રુબેલા જેવી संक्रमણો

નિદાન:

હૃદયમાં છિદ્ર હોવાનું નિદાન માટે ડૉક્ટર નીચેના પરીક્ષણો કરે છે:

સ્ટેથોસ્કોપથી હૃદય અવાજ ચકાસવો: સેપ્ટલ ડિફેક્ટમાં મર્મર અવાજ આવતો હોય છે.
ઇકોકાર્ડિયોગ્રામ (Echo): હૃદયની આંતરિક રચનાની છબી જોવા માટે.
ઇસિજિ (ECG): હૃદયના વીજપ્રવાહનું પ્રમાણ માપવા.
ચેસ્ટ X-Ray: હૃદયનું કદ અને ફેફસાંના સ્થિતિ જાણવા.
કાર્ડિયેક કેથેટરાઇઝેશન: વધુ ચોક્કસ નિદાન માટે.

સારવાર:

સેપ્ટલ ડિફેક્ટની સારવાર છિદ્રના કદ, સ્થિતિ અને લક્ષણોની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે.

1. નિરીક્ષણ:

નાના ડિફેક્ટ મોટા ભાગે પોતે બંધ થઈ જાય છે. ડૉક્ટર સમયાંતરે મોનિટર કરતા રહે છે.

2. દવાઓ:

ડાયયુરેટિક્સ: શરીરમાંથી વધારાનું દ્રવ કાઢવા.
બીટા બ્લોકર્સ અથવા ACE inhibitors: હૃદય પર ભાર ઘટાડવા.
એન્ટિબાયોટિક્સ: શસ્ત્રક્રિયા પહેલા હૃદયને ચેપથી બચાવવા.

3. સર્જરી:

મોટા છિદ્રો માટે સર્જરી જરૂરી બની શકે છે.

ઓપન હાર્ટ સર્જરી: છિદ્રને ટાંકા કે પેચ દ્વારા બંધ કરવામાં આવે છે.
કેથેટર પ્રોસિજર: હૃદયમાં નળી દ્વારા સ્પેશિયલ ડિવાઇસ દાખલ કરી છિદ્ર બંધ કરવો.

જોખમ અને જટિલતાઓ:

જોકે હવે તબીબી ટેકનોલોજી અને સર્જિકલ તકનીક ઉન્નત બની છે, તેમ છતાં જો સારવાર ના થાય તો નીચેની સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે:

હાર્ટ ફેલ્યોર (હૃદય ખોટી રીતે કામ કરવું)
પલ્મનરી હાયપરટેન્શન (ફેફસાંના રક્તપ્રવાહમાં દબાણ)
અરધું ઓક્સિજનયુક્ત રક્ત શરીરમાં જવાથી થાક અને ધટેલો ઓક્સિજન સ્તર
એરેથેમિયા (હૃદયની અનિયમિત ધબકારા)

જીવનશૈલી અને સલાહ:

દર્દીનું નિયમિત ફોલો-અપ જરૂરી છે.
ડોક્ટરના માર્ગદર્શન મુજબ દવાઓ લેવી.
ભારયુક્ત કસરતથી દૂર રહેવું જો હૃદય પર ભાર પડે.
સંતાન નોકરી કે શિક્ષણના સમયે આ માહિતી જરૂરી તબીબી દસ્તાવેજમાં સામેલ કરવી.

નિવારણ:

જન્મજાત રોગો સંપૂર્ણપણે અટકાવવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ નીચેના પગલાં લેવામાં આવે તો જોખમ ઘટી શકે:

ગર્ભાવસ્થામાં નિયમિત તબીબી તપાસ કરવી
રુબેલા જેવી રોગોની રસી લેવાઈ હોય તે સુનિશ્ચિત કરવું
દારૂ, તમાકુ અને ખોટી દવાઓનો ત્યાગ
ડાયાબિટીસ અને બીમારીઓનું યોગ્ય નિયંત્રણ

નિષ્કર્ષ:

સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા દર્દી લાંબું અને નોર્મલ જીવન જીવી શકે છે. બાળકના વિકાસમાં અચાનક ઘટાડો, થાક કે શ્વાસની તકલીફ દેખાય તો તરત હાર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.