બાયપાસ સર્જરી (CABG) પછી દર્દીને પથારીમાંથી જાતે ઊભા થતા શીખવવું.

બાયપાસ સર્જરી અથવા CABG (Coronary Artery Bypass Grafting) એ હૃદયની એક મોટી સર્જરી છે. આ સર્જરીમાં છાતીના હાડકાને (Sternum) વચ્ચેથી કાપવામાં આવે છે, જેને રુઝ આવતા લગભગ ૬ થી ૮ અઠવાડિયા લાગે છે. સર્જરી પછીના શરૂઆતના દિવસોમાં દર્દી માટે સૌથી મોટો પડકાર પથારીમાં પડખું ફેરવવું અને ઊભા થવું તે હોય છે.

જો ખોટી રીતે ઊભા થવામાં આવે, તો છાતીના હાડકા પર દબાણ આવી શકે છે, ટાંકા ખૂલી શકે છે અથવા અસહ્ય દુખાવો થઈ શકે છે. ફિઝિયોથેરાપીની ભાષામાં તેને ‘સ્ટર્નલ પ્રિકોશન્સ’ (Sternal Precautions) કહેવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ બાયપાસ પછી પથારીમાંથી ઊભા થવાની સાચી અને સુરક્ષિત પદ્ધતિ.

૧. પથારીમાંથી ઊભા થતા પહેલાના ૩ સુવર્ણ નિયમો

સર્જરી પછીના પ્રથમ ૨-૩ અઠવાડિયા સુધી દર્દીએ આ બાબતો ખાસ યાદ રાખવી જોઈએ:

• હાથનો સહારો ન લેવો: પથારીમાંથી ઊભા થતી વખતે હાથ વડે પલંગ પર જોર ન આપવું.
• વજન ન ઊંચકવો: ૫ કિલોથી વધુ વજન ન ઊંચકવો અને હાથને માથાથી ઉપર ન લઈ જવા.
• ‘હગ અ પિલો’ (Hug a Pillow): હલનચલન કરતી વખતે હંમેશા એક કડક ઓશીકું છાતીએ વળગાડી રાખવું. આનાથી છાતીના હાડકાને સપોર્ટ મળે છે.

૨. લોગ રોલ ટેકનિક (Log Roll Technique): પડખું ફેરવવાની રીત

સીધા પથારીમાંથી બેઠા થવાનો પ્રયાસ કરવાથી છાતી પર ખૂબ જ ખેંચાણ આવે છે. તેથી હંમેશા ‘લોગ રોલ’ પદ્ધતિ અપનાવવી:

૧. તૈયારી: પહેલા તમારા બંને ઘૂંટણ વાળો. છાતી પર ઓશીકું રાખીને તેને બંને હાથથી મજબૂત પકડી રાખો. ૨. પડખું ફેરવવું: એક જ લાકડાના બ્લોકની જેમ (આખું શરીર એકસાથે) ધીમેથી પડખું ફેરવો. તમારા ખભા અને થાપા એકસાથે ફરવા જોઈએ. ૩. સ્થિતિ: હવે તમે પલંગની ધાર તરફ મોઢું રાખીને પડખે સૂતા હશો.

૩. પથારીમાંથી બેઠા થવાની પ્રક્રિયા (Side-Lying to Sitting)

પડખું ફર્યા પછી બેઠા થવા માટે નીચેના સ્ટેપ્સ અનુસરો:

૧. પગ નીચે ઉતારવા: તમારા બંને પગને ધીમેથી પલંગની ધારથી નીચે લટકાવો. પગનું વજન તમને બેઠા થવામાં મદદ કરશે. ૨. કોણીનો ઉપયોગ: તમારા નીચેના હાથની કોણી પર થોડો ભાર દઈને શરીરને ઉપર તરફ ધકેલો. યાદ રાખો, હાથથી પલંગ દબાવવો નહીં, માત્ર કોણીનો સંતુલન માટે ઉપયોગ કરવો. ૩. ઓશીકું પકડી રાખવું: બીજો હાથ ઓશીકાને છાતી સાથે દબાવી રાખશે. ૪. બેસવું: હવે ધીમેથી બેઠા થાઓ અને પલંગની ધાર પર ૨ મિનિટ બેસી રહો. અચાનક ઊભા થવાથી બ્લડ પ્રેશર ઘટી શકે છે અને ચક્કર આવી શકે છે.

૪. બેઠા થયા પછી ઊભા થવાની રીત (Sitting to Standing)

૧. પગની સ્થિતિ: તમારા બંને પગ જમીન પર મજબૂત રીતે ટેકવો. પંજા સહેજ પાછળ તરફ રાખો. ૨. આગળ નમવું: કમરથી સહેજ આગળ નમો (Nose over Toes). ૩. પગના જોર પર ઊભા થવું: હાથનો ઉપયોગ કર્યા વગર, તમારા પગના સ્નાયુઓના જોર પર ધીમેથી ઊભા થાઓ. જો જરૂર જણાય, તો કોઈની મદદ લો પણ હાથથી ટેકો ન લેવો. ૪. સ્થિરતા: ઊભા થયા પછી ઊંડા શ્વાસ લો અને સ્થિર થાઓ.

૫. છાતીના હાડકાની સુરક્ષા માટે ‘ડોન્ટસ’ (Don’ts)

• ઝટકા સાથે પથારીમાંથી ન ઉઠવું.
• ઊભા થતી વખતે શ્વાસ રોકી ન રાખવો (Valsalva Maneuver). હંમેશા શ્વાસ છોડતી વખતે જોર કરવું.
• એક હાથથી ટેકો લઈને ઊભા ન થવું, કારણ કે તેનાથી છાતીના હાડકા પર અસમાન દબાણ (Asymmetrical Load) આવે છે.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે બાયપાસના દર્દીઓને હોસ્પિટલથી ઘર સુધીની રિકવરીમાં મદદ કરીએ છીએ:

• બેડ મોબિલિટી ટ્રેનિંગ: દર્દીને જાતે સુરક્ષિત રીતે હલનચલન કરતા શીખવવું.
• બ્રીધિંગ એક્સરસાઇઝ: સર્જરી પછી ફેફસાંમાં કફ જમા ન થાય તે માટે ખાસ કસરતો.
• વોકિંગ પ્રોટોકોલ: ઓક્સિજન અને હાર્ટ રેટ મોનિટર કરીને ધીમે ધીમે ચાલવાની ક્ષમતા વધારવી.

નિષ્કર્ષ

બાયપાસ સર્જરી પછી પથારીમાંથી ઊભા થવું એ એક કળા છે. જો તમે ‘લોગ રોલ’ અને ‘ઓશીકું પકડવાની’ પદ્ધતિ શીખી લો, તો તમારો દુખાવો ૫૦% ઓછો થઈ જશે અને રિકવરી ઝડપી બનશે. ધીરજ રાખો અને દરેક હલનચલન વખતે તમારા છાતીના હાડકાની સુરક્ષાનું ધ્યાન રાખો.