ઘરમાં લપસીને પડી જતાં (Falls) રોકવા માટે બાથરૂમ અને દાદરામાં કેવા ફેરફાર કરવા જોઈએ?
ઘર એ સૌથી સુરક્ષિત જગ્યા ગણાય છે, પરંતુ આંકડાઓ મુજબ વૃદ્ધો અને બાળકો માટે સૌથી વધુ અકસ્માતો ઘરમાં જ થાય છે. ખાસ કરીને બાથરૂમ અને દાદરા (સીડી) એવા વિસ્તારો છે જ્યાં લપસી જવાનું (Falls) જોખમ સૌથી વધુ હોય છે. એકવાર પડી જવાથી થતા ફ્રેક્ચર, ખાસ કરીને થાપા કે કરોડરજ્જુની ઈજા, વ્યક્તિની આત્મનિર્ભરતા છીનવી શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપીમાં અમે તેને ‘ફોલ પ્રિવેન્શન’ (Fall Prevention) કહીએ છીએ. ચાલો જાણીએ કે સામાન્ય ફેરફારો દ્વારા તમે તમારા ઘરને કેવી રીતે ‘ફોલ-પ્રૂફ’ બનાવી શકો છો.
૧. બાથરૂમમાં કરવા જેવા સુરક્ષિત ફેરફાર
બાથરૂમમાં પાણી અને સાબુને કારણે લપસણું વાતાવરણ હોય છે. અહીં નીચે મુજબના ફેરફાર અનિવાર્ય છે:
A. ગ્રેબ બાર્સ (Grab Bars) લગાડવા
બાથરૂમની દીવાલ પર મજબૂત સ્ટીલ કે ફાઈબરના હેન્ડલ (Grab Bars) લગાડવા જોઈએ.
- ક્યાં લગાડવા: શૌચાલયની બેઠકની બાજુમાં અને નહાવાની જગ્યાએ.
- ફાયદો: તે ઊભા થતી વખતે કે બેસતી વખતે શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. ટુવાલ રાખવાના સળિયાને ક્યારેય ટેકા તરીકે ન વાપરો, કારણ કે તે વજન ખમી શકતા નથી.
B. નોન-સ્લિપ મેટ્સ (Non-slip Mats)
બાથરૂમના ફ્લોર પર લપસી ન જવાય તેવી રબરની મેટ્સ અથવા ‘એન્ટી-સ્લિડ’ ટાઈલ્સનો ઉપયોગ કરો.
- ટીપ: મેટ એવી હોવી જોઈએ જે જમીન સાથે મજબૂત રીતે ચોંટી જાય (Suction cups વાળી).
C. શાવર ચેર (Shower Chair)
જે વૃદ્ધોને ઊભા રહીને નહાવામાં તકલીફ પડતી હોય અથવા ચક્કર આવતા હોય, તેમના માટે બાથરૂમમાં પ્લાસ્ટિકની મજબૂત સ્ટૂલ કે શાવર ચેર રાખવી જોઈએ. બેસીને નહાવાથી પડી જવાનું જોખમ ૮૦% ઘટી જાય છે.
D. લાઈટિંગ અને દરવાજો
- બાથરૂમમાં પૂરતી લાઈટ હોવી જોઈએ. રાત્રે પણ એક નાનો નાઈટ લેમ્પ ચાલુ રાખવો જોઈએ.
- બાથરૂમનો દરવાજો બહારની તરફ ખુલે તેવો રાખવો જોઈએ, જેથી જો કોઈ અંદર પડી જાય તો દરવાજો ખોલવામાં સરળતા રહે.
૨. દાદરા (સીડી) પર રાખવાની સાવચેતી
દાદરા પરથી પડવું એ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. અહીં નીચેના ફેરફાર કરો:
A. બંને બાજુ હેન્ડ્રેલ (Handrails)
સીડીની એક બાજુ નહીં, પણ બંને બાજુ મજબૂત હેન્ડ્રેલ હોવી જોઈએ.
- સાચી રીત: રેલિંગ સીડીના પહેલા પગથિયાથી છેલ્લા પગથિયા સુધી સળંગ હોવી જોઈએ. ચઢતી કે ઉતરતી વખતે બંને હાથે ટેકો લેવાથી સંતુલન જળવાય છે.
B. સ્ટેપ માર્કિંગ અને નોન-સ્લિપ સ્ટ્રીપ્સ
- દરેક પગથિયાની ધાર પર ‘એન્ટી-સ્લિપ’ ટેપ અથવા રબરની પટ્ટી લગાડવી જોઈએ.
- જો સીડી અંધારામાં હોય, તો પગથિયાની ધાર પર રેડિયમ પટ્ટી લગાડો જેથી રાત્રે પગથિયું સ્પષ્ટ દેખાય.
C. અવરોધ મુક્ત રસ્તો
સીડી પર ક્યારેય પગરખાં, કચરાપેટી કે સુશોભનનું ફર્નિચર ન રાખો. નાની વસ્તુમાં પગ ભરાવાથી સંતુલન બગડી શકે છે.
D. ટુ-વે સ્વિચ (Two-way Switch)
સીડીની લાઈટ માટે નીચે અને ઉપર એમ બંને જગ્યાએ સ્વિચ હોવી જોઈએ, જેથી અંધારામાં સીડી ચઢવી કે ઉતરવી ન પડે.
૩. ઘરના અન્ય ભાગોમાં સામાન્ય ફેરફાર
- ગાલીચા (Rugs): ફ્લોર પર રહેલા નાના ગાલીચા કે પાયલુછણિયા અચાનક સરકી શકે છે. તેને કાઢી નાખો અથવા ‘ડબલ-સાઇડ ટેપ’ થી ફિક્સ કરો.
- ફર્નિચર: ફર્નિચરની ગોઠવણી એવી રાખો કે ચાલવાનો રસ્તો મોકળો રહે.
- વાયર: જમીન પર પથરાયેલા વીજળીના વાયર કે ફોનના વાયરને ક્લિપ વડે દીવાલ સાથે જોડી દો.
૪. ફિઝિયોથેરાપી અને ‘ફોલ પ્રિવેન્શન’
માત્ર ઘરમાં ફેરફાર કરવા પૂરતા નથી, વ્યક્તિનું શરીર પણ સક્ષમ હોવું જોઈએ. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે નીચે મુજબની ટ્રેનિંગ આપીએ છીએ:
૧. બેલેન્સ ટ્રેનિંગ: સંતુલન સુધારવાની ખાસ કસરતો જેથી લપસતી વખતે શરીર આપમેળે સંભાળી શકે. ૨. સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ: પગના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવા જેથી થાક ન લાગે. ૩. ગેટ એનાલિસિસ: ચાલવાની રીતની તપાસ કરીને જો જરૂરી હોય તો લાકડી (Cane) કે વોકરનો સાચો ઉપયોગ શીખવવો.
નિષ્કર્ષ
પડી જવું એ વધતી ઉંમરનો અનિવાર્ય ભાગ નથી. બાથરૂમમાં એક ગ્રેબ બાર લગાડવો કે સીડી પર વધારાની લાઈટ મૂકવી એ નાનો ખર્ચ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે હોસ્પિટલના મોટા ખર્ચ અને શારીરિક યાતનાથી બચાવી શકે છે. આજે જ તમારા ઘરનું ‘સેફ્ટી ઓડિટ’ કરો અને તેને સુરક્ષિત બનાવો.
