યકૃતનું મોટું થવું (Hepatomegaly)

યકૃત એટલે કે લિવર આપણા શરીરનો એક મહત્વપૂર્ણ અંગ છે જેનું મુખ્ય કાર્ય પાચન પ્રક્રિયા, વિષાક્ત પદાર્થો દૂર કરવો, આરોગ્યપ્રદ કોષો બનાવવું, અને શરીરમાં ઘણા જરૂરી પ્રોટીન, એનઝાઇમ તથા હોર્મોનનું ઉત્પાદન કરવું છે.

જ્યારે કોઇપણ કારણસર યકૃતનું કદ સામાન્ય કરતા વધુ વધી જાય છે ત્યારે તેને ‘યકૃતનું મોટું થવું’ અથવા તબીબી ભાષામાં ‘Hepatomegaly’ કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ કોઈ રોગની લક્ષણ તરીકે પણ ઉભરી શકે છે.

યકૃત મોટું થવાના મુખ્ય કારણો

યકૃતનું કદ વધવાનું બહુજ કારણો હોઈ શકે છે, જેમાંથી કેટલાક મુખ્ય છે:

1. યકૃતમાં ચરબી થવું (Fatty Liver Disease):
   • લિવર માં વધારે ચરબી જમા થવાથી તે ફૂલવા લાગે છે.
   • આ સ્થિતિ સામાન્ય રીતે વધારે શરાબ પીવાને કારણે કે ખોરાકમાં વધારે ચરબી હોવાને કારણે થાય છે.
   • Non-Alcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD) પણ આજે મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
2. યકૃતમાં સંક્રમણ (Infections):
   • હેપેટાઈટિસ A, B, C જેવા વાયરસના સંક્રમણથી લિવરમાં સોજો આવે છે.
   • અન્ય બેક્ટેરિયલ કે પરસાઈટિક ઈન્ફેક્શન પણ યકૃતને અસર કરે છે.
3. શરાબનો વધારે ઉપયોગ (Alcoholic Liver Disease):
   • લાંબા ગાળે વધારે શરાબ પીનાર વ્યક્તિઓમાં લિવર ડેમેજ થાય છે અને તેનું કદ વધે છે.
4. યકૃતમાં Growth કે ગાંઠ:
   • લિવરમાં કોઈ Growth કે tumor પણ કદ વધારવાનું કારણ બની શકે છે.
   • Benign Tumor (ગેરકાન્સર) કે કેન્સર બંને સ્થિતિમાં આ થાય છે.
5. ગંદા લોહી કે લોહીનો ઓછો પ્રવાહ:
   • હ્રદયના ખરાબ કાર્ય કે લોહીની નળીઓમાં અવરોધથી લિવર પર અસરો થાય છે.
6. Wilson’s Disease:
   • લોહી તથા લિવરમાં વધુ કપર ની જમાવટ થવાથી પણ લિવર મોટું થાય છે.
7. Storage Disorders:
   • Gaucher’s disease, Hemochromatosis જેવીજ નાની બિમારીઓ પણ કારણ બની શકે છે.

યકૃત મોટું થવાના લક્ષણો

યકૃત મોટા થવાના દરેક કારણના આધારે લક્ષણો થોડીક જુદી હોઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ લક્ષણો જોવા મળે છે:

• પેટમાં દબાણ કે ભારેપણાની લાગણી
• ખાવાથી તરત જ પેટ ભરાય જેવું લાગે
• પેટના ઉપલા ભાગમાં દુખાવો કે અસ્વસ્થતા
• થાક લાગવો અને ઉર્જા ની ઓછી લાગણી
• અતિસાર અથવા પાચન તંત્રની મુશ્કેલી
• જંડીસ (પાંદડીયો પીળા થવું)
• શરીરમાં ખંજવાળ થવી
• વજન ઘટવું અથવા થોડીવારમાં વધારે વજન વધી જવું
• ઉલટી કે મંતળી
• ગુદામાર્ગથી રક્તસ્ત્રાવ થવું
• હૃદયની ધબકારા વધવી

દરેક કારણ માટે લક્ષણો નાનાંથી માંડી ગંભીર હોઈ શકે છે.

નિદાન (Diagnosis)

યકૃત મોટું થવાનું ચોક્કસ કારણ જાણવા માટે ડોક્ટર નીચેના ટેસ્ટ ભલામણ કરી શકે છે:

1. શારીરિક તપાસ:
   • પેટ ટટોળીને યકૃતનું કદ સમજવું.
2. લોહીના ટેસ્ટ:
   • લિવર ફંક્શન ટેસ્ટ (LFT)
   • Viral Markers (Hepatitis B, C)
   • CBC, Iron studies
   • Copper, Ceruloplasmin for Wilson’s disease
3. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા સોનોગ્રાફી:
   • લિવરના કદ અને ગાંઠ કે ચરબીનું નિદાન.
4. CT Scan કે MRI:
   • વધુ વિગતવાર લિવરનું ચિત્ર મેળવવું.
5. Fibroscan:
   • લિવરના ફાઈબ્રોસિસ કે સિરોહોસિસ તપાસવા માટે.
6. લિવર બાયોપસી:
   • લિવરના કાપ માંથી કોષનું નિદાન.

સારવાર (Treatment)

યકૃતનું મોટું થવાનું ઇલાજ તેની પાછળના કારણ પર આધાર રાખે છે:

1. ફેટી લિવર માટે:
   • વજન ઘટાડવું
   • ડાયેટ કંટ્રોલ કરવો, ઓઇલી ફૂડ, ફાસ્ટફૂડ ટાળવું
   • નિયમિત વ્યાયામ
2. અલ્કોહોલિક લિવર માટે:
   • શરાબ સંપૂર્ણ રીતે છોડવો
   • પોષણયુક્ત ખોરાક
3. હેપેટાઈટિસ માટે:
   • એન્ટિવાયરલ દવાઓ
   • પ્રતિરોધક ક્ષમતા વધારવી
4. કેન્સર કે Growth માટે:
   • સર્જરી
   • કેમોથેરાપી
   • રેડિએશન થેરાપી
5. Metabolic Disorders માટે:
   • વિશિષ્ટ દવા અને ડાયેટ મેનેજમેન્ટ
6. વિલ્સન ડિસિઝ માટે:
   • કપરને બહાર કાઢતી દવાઓ

ઘરગથ્થુ ઉપાય અને જીવનશૈલી સુધારણા

• મર્યાદિત અને સંતુલિત આહાર: ઓઇલી, ફ્રાઈડ, પ્રોસેસ્ડ ખોરાક ટાળવો.
• હળવો વ્યાયામ: રોજનું 30 મિનિટ ચાલવું કે યોગ.
• શરાબ, તમાકુ અને ડ્રગ્સથી દૂર રહેવું.
• ટાઇમસર ઊંઘ અને શરીરને આરામ આપવો.
• હળવા ઉકાળા કે લિવર ડિટોક્સ માટે લીંબુ પાણી, આદુ વાળું પાણી
• હળદર અને આમળાનું સેવન: લિવર સાફ કરવા માટે સહાયક છે.

ક્યારે ડોક્ટર પાસે જવું જરૂરી?

• પેટમાં સતત દુખાવો કે અસ્વસ્થતા રહેતી હોય.
• ભૂખ ઓછી પડે અથવા વજન ઝડપથી ઘટે.
• પાંદડીયો પીળા થાય.
• મેલમાં બ્લડ આવે.
• છાતીમાં દુખાવો કે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ.

આવા લક્ષણો થતા તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જરૂરી છે.

નિષ્ણાતની સલાહ

યકૃતનું મોટું થવું અનેકવાર ગંભીર બીમારીનું સંકેત હોઈ શકે છે, તેથી તબીબી તપાસ અને યોગ્ય સારવાર વિના ઇગ્નોર કરવું ન જોઈએ. જીવનશૈલીમાં થોડો ફેરફાર કરીને અને યોગ્ય સમયસર સારવાર લઈને યકૃતને સ્વસ્થ રાખી શકાય છે.