સ્લિપ ડિસ્ક ગંભીર છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણી શકાય?
🚨 સ્લિપ ડિસ્ક ગંભીર છે કે નહીં તે કેવી રીતે જાણી શકાય? ચેતવણીના સંકેતો અને ઘરેલું પરીક્ષણ
સ્લિપ ડિસ્ક (Herniated Disc) એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે રહેલી ગાદી (Disc) ખસી જાય છે અને નજીકની ચેતા (Nerve) પર દબાણ લાવે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, તે સામાન્ય આરામ અને કસરતથી મટી જાય છે, પરંતુ કેટલીકવાર તે અત્યંત ગંભીર બની શકે છે જે કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
તમારો દુખાવો સામાન્ય છે કે ઈમરજન્સી, તે જાણવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
1. સામાન્ય સ્લિપ ડિસ્ક (જે ગંભીર નથી)
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો હોય, તો તે ગંભીર નથી અને ફિઝિયોથેરાપીથી મટી શકે છે:
- દુખાવો માત્ર કમરના ભાગ પૂરતો મર્યાદિત હોય.
- લાંબો સમય બેસવા કે ઊભા રહેવાથી દુખાવો થાય અને આડા પડવાથી રાહત મળે.
- પગમાં કોઈ પણ પ્રકારની નબળાઈ ન હોય.
- તમે સામાન્ય રીતે ચાલી શકતા હોવ અને રોજિંદા કામ કરી શકતા હોવ.
2. સ્લિપ ડિસ્ક ગંભીર હોવાના ૫ મુખ્ય સંકેતો (Red Flags)
જો તમને આમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેનો અર્થ છે કે નસ પરનું દબાણ જોખમી સ્તર પર છે:
A. ‘રેડિક્યુલર’ પેઇન (પગમાં ઉતરતો દુખાવો)
જો દુખાવો કમરથી શરૂ થઈને નિતંબ વાટે પગની એડી કે પંજા સુધી પહોંચે છે, તો તેનો અર્થ છે કે સાયટિક નસ (Sciatic Nerve) દબાઈ રહી છે. આ સ્થિતિને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ.
B. પગમાં નબળાઈ (Muscle Weakness)
આ સૌથી ગંભીર લક્ષણ છે. જો તમને લાગે કે તમે તમારા પગ પર પૂરતું વજન આપી શકતા નથી, અથવા ચાલતી વખતે પંજો જમીન પર ઘસડાય છે (Foot Drop), તો તે ચેતાને ગંભીર નુકસાન સૂચવે છે.
C. ખાલી ચડવી અને સંવેદના ગુમાવવી (Numbness)
જો પગના કોઈ ભાગમાં સ્પર્શની સંવેદના જતી રહે અથવા સતત સોય ભોંકાતી હોય તેવી ઝણઝણાટી થાય, તો તે નસ લાંબા સમયથી દબાયેલી હોવાનું પ્રતીક છે.
D. સેડલ એનેસ્થેસિયા (Saddle Anesthesia)
જો નિતંબની આસપાસ, સાથળની અંદરના ભાગમાં કે ગુપ્ત ભાગોમાં ખાલી ચડી જાય, તો આ અત્યંત ગંભીર મેડિકલ ઇમરજન્સી છે.
E. મૂત્રાશય અને આંતરડા પર નિયંત્રણ ગુમાવવું
જો તમને પેશાબ કે મળત્યાગ કરવામાં મુશ્કેલી પડે અથવા તેની સંવેદના ન રહે, તો તેને “Cauda Equina Syndrome” કહેવાય છે. આમાં ૨૪ કલાકની અંદર સર્જરીની જરૂર પડી શકે છે.
3. ઘરે જાતે કેવી રીતે તપાસવું? (Self-Testing)
તમે આ બે સાદા ટેસ્ટ દ્વારા જાણી શકો છો કે તમારી સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે:
- સ્ટ્રેટ લેગ રેઈઝ ટેસ્ટ (SLR Test): ચત્તા સુઈ જાઓ અને તમારા દુખાવા વાળા પગને ઘૂંટણમાંથી વાળ્યા વગર ધીમે ધીમે ઉપર ઉઠાવો. જો ૩૦ થી ૭૦ ડિગ્રીની વચ્ચે પગ ઉઠાવતા જ કમર કે પગમાં વીજળીના ઝટકા જેવો દુખાવો થાય, તો સ્લિપ ડિસ્કની શક્યતા વધુ છે.
- પંજા પર ચાલવું (Toe & Heel Walk): થોડી સેકન્ડ પંજા પર અને થોડી સેકન્ડ એડી પર ચાલવાનો પ્રયત્ન કરો. જો તમે સંતુલન ન જાળવી શકો અથવા પગ નબળો પડે, તો તે ગંભીર નર્વ કોમ્પ્રેસનનો સંકેત છે.
4. નિદાન માટેના તબીબી પરીક્ષણો (Medical Tests)
જ્યારે લક્ષણો ગંભીર લાગે ત્યારે ડૉક્ટર નીચેના રિપોર્ટ સૂચવે છે:
- MRI (એમ.આર.આઈ): આ સૌથી શ્રેષ્ઠ રિપોર્ટ છે. તે બતાવે છે કે ડિસ્ક કઈ દિશામાં અને કેટલા પ્રમાણમાં ખસી છે અને કઈ નસને દબાવી રહી છે.
- X-Ray: તે ડિસ્ક નથી બતાવતું પણ મણકા વચ્ચેની જગ્યા અને હાડકાંનો ઘસારો જોવા માટે ઉપયોગી છે.
- EMG/NCV: આ ટેસ્ટથી જાણી શકાય છે કે નસને કેટલા ટકા નુકસાન થયું છે.
5. સારવારના વિકલ્પો
- ગંભીર ન હોય ત્યારે: ફિઝિયોથેરાપી, કોર સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતો, અને એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ.
- ગંભીર હોય ત્યારે: એપિડ્યુરલ ઇન્જેક્શન અથવા માઇક્રોડિસ્કેક્ટમી સર્જરી.
નિષ્કર્ષ
સ્લિપ ડિસ્ક ત્યારે ગંભીર ગણાય જ્યારે તે તમારી હલનચલન કરવાની શક્તિ (Motor Power) અથવા નિયંત્રણ (Control) ને અસર કરે. સામાન્ય પીઠનો દુખાવો ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ જો દુખાવો પગમાં ઉતરે અને નબળાઈ લાગે, તો તરત જ સ્પાઇન સ્પેશિયાલિસ્ટ અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
