ઘૂંટણના ઓપરેશન (TKR) પછી ફિઝિયોથેરાપી કેમ જરૂરી છે?

🏥 ઘૂંટણના ઓપરેશન (TKR) પછી ફિઝિયોથેરાપી કેમ જરૂરી છે? – સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

ઘૂંટણનું ઓપરેશન અથવા ટોટલ ની રિપ્લેસમેન્ટ (Total Knee Replacement – TKR) એ એક મોટી સર્જરી છે. ઘણા દર્દીઓ એવું માને છે કે ઓપરેશન સફળતાપૂર્વક થઈ ગયું એટલે કામ પૂરું થઈ ગયું. પરંતુ હકીકત એ છે કે ઓપરેશન એ માત્ર અડધી જંગ છે; બાકીની અડધી જંગ ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) દ્વારા જીતવામાં આવે છે.

જો ઓપરેશન પછી યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી કરવામાં ન આવે, તો લાખો રૂપિયાનું ઓપરેશન કરાવ્યા પછી પણ દર્દીને ધાર્યું પરિણામ મળતું નથી. ચાલો સમજીએ કે TKR પછી ફિઝિયોથેરાપી શા માટે અનિવાર્ય છે.

૧. ફિઝિયોથેરાપીની જરૂરિયાત પાછળના મુખ્ય કારણો

A. સાંધાની હલનચલન (Range of Motion) મેળવવા

ઓપરેશન પછી નવો સાંધો નાખવામાં આવે છે, પરંતુ સ્નાયુઓ અને પેશીઓ જકડાઈ ગયેલા હોય છે. જો શરૂઆતના દિવસોમાં ઘૂંટણને વાળવાની કસરત ન કરવામાં આવે, તો સાંધો જામ થઈ જાય છે (Stiffness). ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા ધીમે-ધીમે ઘૂંટણને ૦ થી ૧૨૦ ડિગ્રી સુધી વાળવાની પ્રેક્ટિસ કરાવવામાં આવે છે.

B. સ્નાયુઓની તાકાત વધારવા (Muscle Strengthening)

ઘૂંટણના ઘસારાને કારણે વર્ષોથી દર્દીના પગના સ્નાયુઓ (Quadriceps and Hamstrings) નબળા પડી ગયા હોય છે. નવો સાંધો ગમે તેટલો સારો હોય, પણ જો તેને પકડી રાખનારા સ્નાયુઓમાં તાકાત નહીં હોય, તો દર્દી સ્થિરતાથી ચાલી શકશે નહીં. ફિઝિયોથેરાપી આ સ્નાયુઓને ફરીથી મજબૂત કરે છે.

C. લોહી ગંઠાઈ જતું અટકાવવા (Preventing DVT)

ઓપરેશન પછી દર્દી લાંબો સમય પથારીમાં રહે છે, જેનાથી પગની નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જવાનું જોખમ રહે છે, જેને DVT (Deep Vein Thrombosis) કહેવાય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા કરાવવામાં આવતી એંકલ પંપ (પંજાની હલનચલન) જેવી નાની કસરતો લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રાખે છે.

D. સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા

ઓપરેશન પછી સાંધાની આસપાસ સોજો આવવો સ્વાભાવિક છે. ફિઝિયોથેરાપીમાં વપરાતી આઈસ પેક થેરાપી અને હળવી હલનચલન સોજો ઉતારવામાં અને કુદરતી રીતે દુખાવો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

૨. ફિઝિયોથેરાપીના તબક્કાઓ (Phases of Recovery)

પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલી હોય છે:

તબક્કો	સમયગાળો	મુખ્ય લક્ષ્ય
તબક્કો ૧	૧ થી ૩ દિવસ (હોસ્પિટલમાં)	પલંગ પર બેસવું, વોકરની મદદથી થોડા ડગલાં ચાલવું અને પંજાની કસરત.
તબક્કો ૨	૧ થી ૩ અઠવાડિયા	ઘૂંટણને ૯૦ ડિગ્રી વાળવો, ટેકા વગર ઊભા રહેવું અને સીડી ચઢવાની શરૂઆત.
તબક્કો ૩	૪ થી ૧૨ અઠવાડિયા	સંપૂર્ણ સંતુલન સાથે ચાલવું, ઘરના કામ કરવા અને સાંધાની પૂરી લવચીકતા મેળવવી.

૩. TKR પછીની મહત્વની કસરતો

• એંકલ પંપ: પંજાને ઉપર-નીચે કરવા.
• ક્વાડ્રિસેપ્સ સેટ્સ: ઘૂંટણની નીચે રૂમાલનો રોલ રાખી તેને નીચેની તરફ દબાવવો.
• હીલ સ્લાઈડ્સ: સૂતા-સૂતા એડીને લપસાવીને ઘૂંટણ વાળવો.
• સ્ટ્રેટ લેગ રાઈઝ (SLR): પગને સીધો રાખીને હવામાં ઉઠાવવો.

૪. સાવચેતીઓ: શું ન કરવું?

ઓપરેશન પછીના શરૂઆતના મહિનાઓમાં આ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખવું:

૧. જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસશો નહીં (સિવાય કે ડૉક્ટરે ખાસ પરવાનગી આપી હોય).

૨. ઈન્ડિયન ટોયલેટનો ઉપયોગ ન કરવો, હંમેશા વેસ્ટર્ન કોમોડ વાપરવું.

૩. પગમાં ઝટકો લાગે તેવી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહેવું.

૪. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ વગર કસરત બંધ ન કરવી.

૫. લાંબા ગાળાના ફાયદા

જે દર્દીઓ નિયમિત ૩ થી ૬ મહિના ફિઝિયોથેરાપી કરે છે, તેઓ:

• કોઈ પણ લાકડી કે ટેકા વગર ચાલી શકે છે.
• સીડી ચઢવા-ઉતરવામાં તકલીફ પડતી નથી.
• ભવિષ્યમાં ફરીથી સાંધો ઢીલો પડવાનું જોખમ ઘટી જાય છે.
• આત્મવિશ્વાસ સાથે સામાજિક જીવન જીવી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

ઘૂંટણનું ઓપરેશન સફળ બનાવવા માટે ફિઝિયોથેરાપી એ ‘ગોલ્ડન કી’ છે. સર્જન સાંધો બદલે છે, પણ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમને ‘ચાલતા’ કરે છે. જો તમે અથવા તમારા કોઈ સ્વજન TKR કરાવી રહ્યા હોય, તો યાદ રાખજો કે કસરત એ જ સાજી થવાની સાચી દવા છે.