શું વજન વધવાને કારણે ઘૂંટણનો દુખાવો થાય છે?

🦵 શું વજન વધવાને કારણે ઘૂંટણનો દુખાવો થાય છે? વિજ્ઞાન અને ઉકેલ

ઘણીવાર જ્યારે આપણે ઘૂંટણના દુખાવાની ફરિયાદ લઈને ડૉક્ટર પાસે જઈએ છીએ, ત્યારે તેમનો પહેલો પ્રશ્ન હોય છે—”તમારું વજન કેટલું છે?” આ સાંભળીને કદાચ આપણને નવાઈ લાગે, પણ વિજ્ઞાન સાબિત કરે છે કે શરીરનું વધારાનું વજન અને ઘૂંટણનો દુખાવો એકબીજા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.

ખરેખર તો, આપણા ઘૂંટણ એ શરીરના ‘શોક એબ્સોર્બર’ (Shock Absorbers) છે. આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે વધારાનું વજન ઘૂંટણને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે અને વજન ઘટાડવાથી ઘૂંટણને કેવી રીતે નવું જીવન મળી શકે છે.

૧. વજન અને ઘૂંટણ વચ્ચેનું ગણિત (The Load Factor)

તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે જ્યારે તમે સમતલ જમીન પર ચાલો છો, ત્યારે તમારા ઘૂંટણ પર તમારા શરીરના વજન કરતા ૩ થી ૪ ગણું દબાણ આવે છે.

• ઉદાહરણ તરીકે: જો તમારું વજન ૫ કિલો વધે છે, તો તમારા ઘૂંટણ પર ચાલતી વખતે ૧૫ થી ૨૦ કિલો વધારાનું દબાણ આવે છે.
• જ્યારે તમે સીડી ચઢો છો અથવા ઉભડક બેસો છો, ત્યારે આ દબાણ વધીને વજન કરતા ૭ થી ૮ ગણું થઈ જાય છે.

લાંબા ગાળે આ સતત વધારાનું દબાણ ઘૂંટણની વચ્ચે આવેલી નરમ ગાદી (Cartilage) ને ઘસવા લાગે છે, જેને આપણે ‘ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટિસ’ (Osteoarthritis) કહીએ છીએ.

૨. વજન વધવાથી ઘૂંટણમાં શું ફેરફાર થાય છે?

વધારે વજન માત્ર દબાણ જ નથી વધારતું, પણ તે બે રીતે નુકસાન કરે છે:

૧. મિકેનિકલ સ્ટ્રેસ (Mechanical Stress): વધારે ભારને કારણે ઘૂંટણના હાડકાં એકબીજા સાથે વધુ જોરથી ઘસાય છે. આનાથી કાર્ટિલેજમાં ઝીણા કાપા પડે છે અને ગાદી પાતળી થતી જાય છે. ૨. ઇન્ફ્લેમેશન (Inflammation – સોજો): ચરબીના કોષો (Adipose Tissue) શરીરમાં એવા રસાયણો પેદા કરે છે જે સાંધામાં સોજો લાવે છે. આ જ કારણ છે કે મેદસ્વી લોકોમાં માત્ર ઘૂંટણ જ નહીં, પણ હાથના સાંધામાં પણ દુખાવો જોવા મળે છે.

૩. વજન ઘટાડવાના ઘૂંટણ પર થતા ચમત્કારિક ફાયદા

શું માત્ર થોડું વજન ઘટાડવાથી ફેર પડે? હા! વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો મુજબ, જો તમે તમારા શરીરના વજનમાં માત્ર ૫ કિલોનો ઘટાડો કરો છો, તો તમારા ઘૂંટણ પરથી રોજનું ૨૦ કિલોનું ભારણ ઓછું થાય છે. આનાથી:

• ઘૂંટણનો દુખાવો ૫૦% સુધી ઘટી શકે છે.
• સાંધાના ઘસારાની ગતિ ધીમી પડે છે.
• ભવિષ્યમાં થનારા ‘ની-રિપ્લેસમેન્ટ’ (Knee Replacement) ઓપરેશનની શક્યતા ઘટી જાય છે.

૪. દુખાવા સાથે વજન ઘટાડવા માટેની ટિપ્સ

જ્યારે ઘૂંટણમાં દુખાવો હોય, ત્યારે ચાલવું કે દોડવું મુશ્કેલ બને છે. આવી સ્થિતિમાં વજન કેવી રીતે ઉતારવું?

A. લો-ઈમ્પેક્ટ કસરતો (Low-Impact Exercises)

• સ્વિમિંગ કે વોટર એરોબિક્સ: પાણીમાં શરીરનું વજન ઓછું લાગે છે, જેથી ઘૂંટણ પર દબાણ આવ્યા વગર કેલરી બળી શકે છે.
• સાયકલિંગ: સાયકલ ચલાવવાથી ઘૂંટણની હલનચલન થાય છે પણ તેના પર સીધો ભાર આવતો નથી.
• સ્થિર કસરતો (Isometric Exercises): સૂતા-સૂતા પગ સીધા ઉંચા કરવાની કસરત જેનાથી સાથળના સ્નાયુઓ (Quadriceps) મજબૂત થાય.

B. આહારમાં ફેરફાર

કસરત ન કરી શકાય તેવી સ્થિતિમાં ડાયેટ ૮૦% કામ કરે છે.

• ખાંડ, મેંદો અને તળેલું ખાવાનું બંધ કરો.
• હળદર, આદુ અને ઓમેગા-૩ (અખરોટ, અળસી) નો સમાવેશ કરો જે સોજો ઉતારવામાં મદદ કરે છે.

C. યોગ્ય પગરખાં

નરમ અને આરામદાયક સોલવાળા ચંપલ પહેરો જે જમીન પરથી આવતા ઝટકાને શોષી લે.

૫. ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

જો તમારું વજન વધારે છે અને ઘૂંટણ દુખે છે, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમને એવી કસરતો શીખવી શકે છે જે તમારા સાંધાને સુરક્ષિત રાખીને વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે. તે તમારા પગનું એલાઈનમેન્ટ સુધારે છે જેથી વજન આખા ઘૂંટણ પર સમાન રીતે વહેંચાય.

નિષ્કર્ષ

હા, વજન અને ઘૂંટણનો દુખાવો ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. તમારા શરીરનું દરેક વધારાનું કિલોગ્રામ તમારા ઘૂંટણ માટે બોજ સમાન છે. વજન ઘટાડવું એ માત્ર સુંદર દેખાવા માટે નથી, પણ તમારા સાંધાને આજીવન કાર્યરત રાખવા માટેની એક જરૂરિયાત છે. આજે જ નાનું પગલું ભરો, તમારા ઘૂંટણ તમને વર્ષો સુધી સાથ આપશે.