આયુર્વેદ મુજબ ઋતુચર્યા: બદલાતી ઋતુમાં સ્વાસ્થ્યની જાળવણી.
🌿 આયુર્વેદ મુજબ ઋતુચર્યા: બદલાતી ઋતુમાં સ્વાસ્થ્યની જાળવણી
આયુર્વેદ એ માત્ર રોગોની ચિકિત્સા નથી, પણ જીવન જીવવાની એક પદ્ધતિ છે. આયુર્વેદના બે મુખ્ય પ્રયોજન છે: સ્વસ્થ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવું અને રોગીના રોગનું નિવારણ કરવું. આ હેતુને સિદ્ધ કરવા માટે આયુર્વેદમાં ‘ઋતુચર્યા’ (Ritucharya) નું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
‘ઋતુ’ એટલે સીઝન અને ‘ચર્યા’ એટલે શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલી. બદલાતી ઋતુઓ સાથે આપણા શરીરના દોષો (વાત, પિત્ત અને કફ) માં ફેરફાર થાય છે. જો આપણે ઋતુ મુજબ આહાર અને વિહાર (જીવનશૈલી) માં ફેરફાર ન કરીએ, તો રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે અને બીમારીઓ ઘર કરી જાય છે.
૧. છ ઋતુઓ અને દોષોનો સંબંધ
આયુર્વેદ મુજબ એક વર્ષને બે કાળમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે: આદાન કાળ (ઉર્જા શોષી લેતો કાળ) અને વિસર્ગ કાળ (ઉર્જા આપતો કાળ). આ દરમિયાન છ ઋતુઓ આવે છે:
૧. શિશિર અને વસંત (શિયાળો/વસંત): કફ દોષનો પ્રભાવ. ૨. ગ્રીષ્મ (ઉનાળો): વાત દોષનો સંચય અને ઉર્જાનો ઘટાડો. ૩. વર્ષા (ચોમાસું): વાત દોષનો પ્રકોપ અને જઠરાગ્નિની મંદતા. ૪. શરદ (પાછોતરો ઉનાળો): પિત્ત દોષનો પ્રકોપ. ૫. હેમંત (શિયાળો): શરીરની શક્તિ સર્વોચ્ચ સ્તરે.
૨. મુખ્ય ઋતુઓ મુજબ આહાર અને જીવનશૈલી
A. હેમંત અને શિશિર ઋતુચર્યા (શિયાળો)
આ ઋતુમાં જઠરાગ્નિ (પચાવવાની શક્તિ) ખૂબ પ્રબળ હોય છે.
- આહાર: ગરમ, સ્નિગ્ધ (તેલ-ઘી વાળો) અને પૌષ્ટિક આહાર લેવો. અડદિયા પાક, ગુંદ પાક, સૂકો મેવો અને નવા ધાન્ય ખાવા માટે આ શ્રેષ્ઠ સમય છે.
- જીવનશૈલી: દરરોજ સવારે શરીરે તેલની માલિશ (અભ્યંગ) કરવી. ગરમ પાણીથી સ્નાન કરવું અને પૂરતી કસરત કરવી.
- શું ટાળવું: ઠંડા પીણાં અને વાસી ખોરાક ટાળવો.
B. વસંત ઋતુચર્યા (વસંત)
શિયાળામાં જમા થયેલો કફ સૂર્યના તાપથી પીગળવા લાગે છે, જેનાથી શરદી-ખાંસી અને એલર્જી થાય છે.
- આહાર: હળવો અને સુપાચ્ય ખોરાક લેવો. જવ, મધ અને કડવા શાકભાજી (કારેલા, લીમડો) ઉત્તમ છે.
- જીવનશૈલી: વ્યાયામ વધારવો. આ ઋતુમાં ‘વમન’ (આયુર્વેદિક ડિટોક્સ) કરાવવું શ્રેષ્ઠ છે.
- શું ટાળવું: બપોરની ઊંઘ, ભારે ખોરાક અને ખૂબ મીઠી વસ્તુઓ ટાળવી.
C. ગ્રીષ્મ ઋતુચર્યા (ઉનાળો)
સૂર્યની પ્રચંડ ગરમી શરીરની શક્તિ શોષી લે છે.
- આહાર: શીતળ અને પ્રવાહી આહાર લેવો. શેરડીનો રસ, નાળિયેર પાણી, વરિયાળીનું શરબત અને મોળી છાશ પીવી.
- જીવનશૈલી: સુતરાઉ અને હળવા કપડાં પહેરવા. બપોરે બહાર જવાનું ટાળવું.
- શું ટાળવું: તીખો, મસાલેદાર અને તળેલો ખોરાક. અતિશય કસરત ટાળવી.
D. વર્ષા ઋતુચર્યા (ચોમાસું)
આ ઋતુમાં પાચનશક્તિ નબળી હોય છે અને વાત દોષ વધે છે.
- આહાર: ગરમ અને તાજો ખોરાક લેવો. આદુ, લસણ અને અજમાનો ઉપયોગ વધારવો. પાણી ઉકાળીને પીવું.
- જીવનશૈલી: પગ ભીના ન રાખવા. ઘરમાં ધૂપ (ગૂગળ/લીમડો) કરવો.
- શું ટાળવું: કાચા સલાડ અને પચવામાં ભારે ખોરાક. નદી કે તળાવમાં નાહવાનું ટાળવું.
E. શરદ ઋતુચર્યા (શરદ)
ચોમાસા પછી આવતો તડકો શરીરમાં પિત્ત વધારે છે.
- આહાર: ઠંડો અને મધુર આહાર લેવો. દૂધ-પૌંઆ, ઘી અને સાકરનું સેવન કરવું.
- જીવનશૈલી: ‘ચંદ્રકિરણો’ માં બેસવું (ચાંદની રાતનો આનંદ લેવો). વિરેચન (પિત્ત શુદ્ધિ) માટે આ શ્રેષ્ઠ સમય છે.
- શું ટાળવું: દહીં, લસણ, ડુંગળી અને ખારા પદાર્થો.
૩. બદલાતી ઋતુ (ઋતુ સંધિ) માં સાવચેતી
જ્યારે એક ઋતુ પૂરી થાય અને બીજી શરૂ થાય, તે વચ્ચેના ૧૪ દિવસને ‘ઋતુ સંધિ’ કહેવાય છે. આ સમયે મોટાભાગના લોકો બીમાર પડે છે.
- નિયમ: જૂની ઋતુનો આહાર ધીમે-ધીમે છોડવો અને નવી ઋતુનો આહાર ધીમે-ધીમે અપનાવવો. અચાનક થતા ફેરફારો શરીર સહન કરી શકતું નથી.
૪. આયુર્વેદિક દિનચર્યાના સામાન્ય નિયમો
ઋતુ ગમે તે હોય, આ પાંચ બાબતો હંમેશા પાળવી: ૧. બ્રાહ્મ મુહૂર્ત: સૂર્યોદય પહેલા ઉઠવાનો પ્રયત્ન કરો. ૨. હાઇડ્રેશન: તરસ મુજબ અને ઋતુ મુજબ પાણી પીવો. ૩. મિતભોજન: ભૂખ કરતા થોડું ઓછું ખાવ. ૪. ઊંઘ: રાત્રે ૧૦ વાગ્યા સુધીમાં સૂઈ જવું (ચોમાસા અને ઉનાળામાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે). ૫. સકારાત્મકતા: માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાણાયામ અને ધ્યાન કરો.
નિષ્કર્ષ
ઋતુચર્યાનું પાલન કરવું એ પ્રકૃતિ સાથે તાલમેલ મિલાવવા જેવું છે. જો આપણે કુદરતના ચક્ર મુજબ આપણી ખાણી-પીણી બદલીએ, તો આપણે એલોપેથીની દવાઓ અને હોસ્પિટલના ખર્ચથી બચી શકીએ છીએ. આયુર્વેદ એ માત્ર ઉપચાર નથી, પણ નિરોગી રહેવાની કળા છે.
