ભોજનના નિયમો: આયુર્વેદ શું કહે છે?
🍽️ ભોજનના નિયમો: આયુર્વેદ શું કહે છે? ‘આહાર’ દ્વારા આરોગ્યની પ્રાપ્તિ
આયુર્વેદમાં આહારને ‘મહાભૈષજ્ય’ અર્થાત સૌથી મોટી દવા માનવામાં આવી છે. આયુર્વેદ મુજબ, આપણે શું ખાઈએ છીએ તેના કરતા ‘કેવી રીતે ખાઈએ છીએ’ તે વધુ મહત્વનું છે. જો ખોરાક યોગ્ય રીતે લેવામાં ન આવે, તો પૌષ્ટિક ખોરાક પણ શરીરમાં ઝેર (આમ) પેદા કરી શકે છે.
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં આપણે ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાં અને ગમે તે ખાઈ લઈએ છીએ, જે અનેક બીમારીઓનું મૂળ છે. ચાલો જાણીએ આયુર્વેદમાં વર્ણવેલા ભોજનના એવા નિયમો જે આપણને આજીવન નિરોગી રાખી શકે છે.
૧. ભૂખ લાગે ત્યારે જ જમવું (ક્ષુધા બોધ)
આયુર્વેદનો સૌથી પહેલો નિયમ છે કે જ્યારે સાચી ભૂખ લાગે ત્યારે જ ભોજન કરવું.
- કારણ: અગાઉનું ભોજન પૂરેપૂરું પચી જાય પછી જ બીજું ભોજન લેવું જોઈએ. જો અધકચરા ખોરાક પર બીજું ભોજન લેવામાં આવે, તો પાચનતંત્ર બગડે છે અને શરીરમાં ઝેરી તત્વો એકઠા થાય છે.
- નિશાની: ઓડકાર શુદ્ધ આવે, શરીરમાં સ્ફૂર્તિ લાગે અને પેટ હળવું લાગે ત્યારે સમજવું કે જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત છે.
૨. શાંત ચિત્તે અને એકાગ્રતાથી ભોજન
જમતી વખતે આપણું મન ક્યાં છે તેની સીધી અસર પાચન પર પડે છે.
- શું ન કરવું: ટીવી જોતા, મોબાઈલ વાપરતા, વાતચીત કરતા કે ચાલતા-ચાલતા ક્યારેય ન જમવું.
- ફાયદો: એકાગ્રતાથી જમવાથી લાળ ગ્રંથિઓ યોગ્ય રીતે કામ કરે છે અને મગજને ખબર પડે છે કે પેટ ક્યારે ભરાઈ ગયું છે (Satiety signal).
૩. ભોજનનો ક્રમ અને પ્રમાણ (આહાર માત્રા)
આયુર્વેદ પેટને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવાની સલાહ આપે છે:
- પહેલો ભાગ: નક્કર ખોરાક (રોટલી, દાળ, ભાત) માટે.
- બીજો ભાગ: પ્રવાહી ખોરાક (પાણી, છાશ, સૂપ) માટે.
- ત્રીજો ભાગ: હવાની અવરજવર માટે ખાલી રાખવો.
- નિયમ: હંમેશા ભૂખ કરતા થોડું ઓછું જમવું. પેટ એકદમ ભરી દેવાથી પાચક રસો બરાબર ભળી શકતા નથી.
૪. વિરુદ્ધ આહારનો ત્યાગ
આયુર્વેદમાં કેટલાક ખોરાકના મિશ્રણને ‘ઝેર’ સમાન માનવામાં આવ્યા છે:
- દૂધ અને ફળો: દૂધ સાથે ખાટા ફળો (જેમ કે સંતરા, સ્ટ્રોબેરી) ક્યારેય ન લેવા.
- દૂધ અને માછલી: આ બંનેનું મિશ્રણ ચામડીના ગંભીર રોગો પેદા કરી શકે છે.
- મધ અને ગરમ વસ્તુ: મધને ક્યારેય ગરમ ન કરવું કે ગરમ પાણી/ચામાં ન નાખવું.
૫. પાણી પીવાનો સાચો નિયમ
પાણી ક્યારે પીવું તે પાચન માટે ખૂબ મહત્વનું છે:
- ભોજન પહેલા: જમતા પહેલા પાણી પીવાથી પાચનશક્તિ મંદ પડે છે અને વ્યક્તિ દુબળો થાય છે.
- ભોજન દરમિયાન: જમતી વખતે ઘૂંટડે-ઘૂંટડે થોડું પાણી પીવું તે અમૃત સમાન છે.
- ભોજન પછી: જમ્યા પછી તરત લોટો ભરીને પાણી પીવું તે ઝેર સમાન છે, કારણ કે તે જઠરાગ્નિને ઠારી દે છે. જમ્યાના ૪૫-૬૦ મિનિટ પછી પાણી પીવું જોઈએ.
૬. ઋતુ અને સમય મુજબ ભોજન
- તાજો ખોરાક: હંમેશા રાંધ્યાના ૩ કલાકની અંદર જ ભોજન કરી લેવું. વાસી ખોરાક તામસિક હોય છે અને તે રોગ પેદા કરે છે.
- સૂર્યાસ્ત પહેલા ભોજન: બને ત્યાં સુધી રાત્રિનું ભોજન સૂર્યાસ્ત પહેલા અથવા ૨-૩ કલાક પહેલા કરી લેવું જોઈએ જેથી સૂતા પહેલા તે પચી જાય.
૭. છ રસોનો સમાવેશ
આયુર્વેદ મુજબ આદર્શ ભોજનમાં છ રસો હોવા જોઈએ: ગળ્યો, ખાટો, ખારો, તીખો, કડવો અને તૂરો.
- સામાન્ય રીતે આપણે ગળ્યો, ખારો અને તીખો રસ વધુ લઈએ છીએ, જ્યારે કડવો અને તૂરો રસ ભૂલી જઈએ છીએ. આ છ રસોનું સંતુલન શરીરના દોષોને સમાન રાખે છે.
૮. જમ્યા પછીના નિયમો
- જમ્યા પછી તરત ભારે કસરત કે સ્નાન ન કરવું.
- જમ્યા પછી ઓછામાં ઓછી ૧૦ મિનિટ વજ્રાસનમાં બેસવું.
- જમ્યા પછી ૧૦૦ ડગલાં ચાલવું (શતપાવલી) અત્યંત ફાયદાકારક છે.
નિષ્કર્ષ
આપણું શરીર એ અન્નનું જ બનેલું છે. જો આપણે આયુર્વેદના આ સરળ અને વૈજ્ઞાનિક નિયમોનું પાલન કરીએ, તો આપણે અનેક ગંભીર બીમારીઓથી બચી શકીએ છીએ. યાદ રાખો, “જીવવા માટે ખાવું, ખાવા માટે જીવવું નહીં.
