અનિદ્રા દૂર કરવા માટે ‘ભ્રામરી પ્રાણાયામ’ ના ફાયદા.

🐝 અનિદ્રા દૂર કરવા માટે ‘ભ્રામરી પ્રાણાયામ’ ના ફાયદા અને સાચી રીત

આજના આધુનિક યુગમાં, જ્યાં સ્પર્ધા અને તણાવ સતત વધી રહ્યા છે, ત્યાં અનિદ્રા (Insomnia) એક ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. પૂરતી ઊંઘ ન મળવાને કારણે માનસિક થાક, ચીડિયાપણું, એકાગ્રતામાં ઘટાડો અને બ્લડ પ્રેશર જેવી બીમારીઓ ઉદભવે છે. ઊંઘની ગોળીઓ લેવાને બદલે, આપણું યોગ વિજ્ઞાન એક કુદરતી અને અસરકારક ઉપાય આપે છે: ‘ભ્રામરી પ્રાણાયામ’.

‘ભ્રામરી’ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ‘ભ્રમર’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘ગુંજન કરતો કાળો ભમરો’. આ પ્રાણાયામ દરમિયાન ભમરા જેવો અવાજ કરવામાં આવતો હોવાથી તેને ભ્રામરી પ્રાણાયામ કહેવાય છે.

૧. ભ્રામરી પ્રાણાયામ પાછળનું વિજ્ઞાન

જ્યારે આપણે ભ્રામરી પ્રાણાયામ કરીએ છીએ, ત્યારે માથા અને મગજમાં હળવી ધ્રુજારી (Vibrations) ઉત્પન્ન થાય છે. આ ધ્રુજારી આપણા મગજની ચેતાઓને શાંત કરે છે અને ‘પાઈનિયલ ગ્રંથિ’ (Pineal Gland) ને ઉત્તેજિત કરે છે. આ ગ્રંથિ મેલાટોનિન (Melatonin) હોર્મોનનો સ્ત્રાવ કરે છે, જે ઊંઘ માટે મુખ્યત્વે જવાબદાર છે.

૨. ભ્રામરી પ્રાણાયામ કરવાની સાચી રીત (Step-by-Step)

અનિદ્રાના દર્દીઓએ રાત્રે સૂતા પહેલા આ પ્રાણાયામ કરવાથી વધુ ફાયદો થાય છે:

૧. સ્થિતિ: સૌ પ્રથમ પલંગ પર અથવા જમીન પર પલાંઠી વાળીને સીધા બેસો. કરોડરજ્જુ એકદમ સીધી રાખો. ૨. શન્મુખી મુદ્રા: તમારી બંને હાથની તર્જની આંગળીઓ (Index finger) કાનના ટ્રેગસ (નાના હાડકાં) પર રાખો અથવા અંગૂઠાથી કાનના છિદ્રો બંધ કરો. બાકીની આંગળીઓ આંખો અને મોઢા પર હળવેથી રાખો. ૩. શ્વાસ: ઊંડો શ્વાસ લો અને ફેફસાંને પૂરેપૂરી હવાથી ભરો. ૪. ગુંજન: શ્વાસ ધીમે ધીમે છોડતી વખતે, મોઢું બંધ રાખીને ગળામાંથી “હમ્મમ…” (Mmm…) જેવો ભમરા જેવો અવાજ કરો. ૫. ધ્યાન: આ અવાજથી તમારા મગજ અને ખોપરીમાં થતી ધ્રુજારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. ૬. પુનરાવર્તન: આ પ્રક્રિયા ૫ થી ૧૧ વખત કરો.

૩. અનિદ્રા દૂર કરવા માટેના મુખ્ય ફાયદા

• સ્ટ્રેસ હોર્મોન ઘટાડે છે: ભ્રામરી પ્રાણાયામ કરવાથી શરીરમાં રહેલું ‘કોર્ટિસોલ’ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન) ઘટે છે, જે અનિદ્રાનું મુખ્ય કારણ છે.
• બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરે છે: આ પ્રાણાયામ તરત જ હાઈ બ્લડ પ્રેશરને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી શરીર રિલેક્સ મોડમાં આવે છે.
• નર્વસ સિસ્ટમને શાંત કરે છે: તે આપણા ‘પેરાસિમ્પેથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ’ને સક્રિય કરે છે, જે શરીરને સૂવા માટે તૈયાર કરે છે.
• નકારાત્મક વિચારોથી મુક્તિ: રાત્રે સૂતી વખતે મગજમાં ચાલતા વિચારોના વમળને આ પ્રાણાયામ કાબૂમાં રાખે છે.

૪. ભ્રામરી પ્રાણાયામ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો (Precautions)

• દબાણ ન આપવું: આંગળીઓથી કાન કે આંખો પર અતિશય દબાણ ન આપવું. સ્પર્શ હળવો હોવો જોઈએ.
• ખાલી પેટ: જોકે રાત્રે સૂતા પહેલા કરી શકાય, પણ જમ્યાના ૨-૩ કલાક પછી કરવું વધુ હિતાવહ છે.
• સ્થળ: હંમેશા શાંત અને હવાની અવરજવર વાળા સ્થળે બેસીને કરવું.
• કોણે ન કરવું: જે લોકોને કાનમાં ગંભીર ચેપ (Infection) હોય અથવા જેમને અત્યંત ચક્કર આવતા હોય તેમણે નિષ્ણાતની સલાહ વગર આ ન કરવું.

૫. વધુ સારી ઊંઘ માટે વધારાની ટિપ્સ

ભ્રામરી પ્રાણાયામની સાથે આ નિયમો પાળવાથી અનિદ્રા જલ્દી દૂર થશે:

• ડિજિટલ ડિટોક્સ: સૂવાના ૧ કલાક પહેલા મોબાઈલ અને લેપટોપનો ઉપયોગ બંધ કરો.
• તૂટક ઊંઘ ટાળો: દરરોજ સૂવાનો અને જાગવાનો સમય નિશ્ચિત કરો.
• પાદાભ્યંગ: સૂતા પહેલા પગના તળિયે તેલથી માલિશ કરો.

નિષ્કર્ષ

ભ્રામરી પ્રાણાયામ એ અનિદ્રા માટેની કુદરતી શાંતિદાયક દવા છે. તે મગજને તરત જ ‘ધ્યાન’ (Meditation) ની અવસ્થામાં લઈ જાય છે. જો તમે માત્ર ૧૦ મિનિટ આ પ્રાણાયામને આપશો, તો તમે દવાઓ વગર ગાઢ અને ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ માણી શકશો.