ફ્રેક્ચર પછી પ્લાસ્ટર ખૂલ્યા બાદ જકડાયેલા સાંધાને કઈ રીતે ખોલવા?

ફ્રેક્ચર થવું એ પીડાદાયક અનુભવ છે, પરંતુ તેનાથી પણ વધુ પડકારજનક સમય ત્યારે આવે છે જ્યારે ૪ થી ૬ અઠવાડિયા પછી ડોક્ટર પ્લાસ્ટર (Cast) દૂર કરે છે. પ્લાસ્ટર ખૂલ્યા પછી ઘણા દર્દીઓને આંચકો લાગે છે કારણ કે તેમનો સાંધો (જેમ કે કાંડું, કોણી કે ઘૂંટણ) સાવ જકડાઈ ગયો હોય છે, સ્નાયુઓ પાતળા પડી ગયા હોય છે અને હલનચલન કરતી વખતે દુખાવો થાય છે.

આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ‘જોઈન્ટ સ્ટિફનેસ’ (Joint Stiffness) કહેવામાં આવે છે. સાંધાને ફરીથી પહેલા જેવો કાર્યરત કરવા માટે માત્ર સમય નહીં, પણ યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી અને ધૈર્યની જરૂર હોય છે. આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે પ્લાસ્ટર ખૂલ્યા પછી સાંધાને ખોલવાની સાચી રીત કઈ છે.

Table of Contents

૧. સાંધો જકડાઈ જવા પાછળનું કારણ

જ્યારે કોઈ ભાગ લાંબા સમય સુધી પ્લાસ્ટરમાં સ્થિર (Immobilized) રહે છે, ત્યારે:

સાંધાની આસપાસના લિગામેન્ટ અને ટેન્ડન ટૂંકા અને સખત થઈ જાય છે.
સાંધામાં રહેલું ‘લ્યુબ્રિકન્ટ’ (Synovial Fluid) સુકાઈ જાય છે અથવા ઘટ્ટ બને છે.
સ્નાયુઓનો ઉપયોગ ન થવાને કારણે તેઓ નબળા પડી જાય છે (Muscle Atrophy).

૨. શરૂઆતના દિવસોની કાળજી (પ્રથમ ૨-૩ દિવસ)

પ્લાસ્ટર ખૂલ્યા પછી તરત જ સાંધાને જોરથી ખેંચવાની કોશિશ ન કરો.

ત્વચાની સફાઈ: પ્લાસ્ટરની અંદર લાંબો સમય રહેવાથી ત્વચા સૂકી અને ભીંગડાવાળી થઈ ગઈ હશે. તેને હળવા ગરમ પાણી અને સાબુથી સાફ કરો અને મોઈશ્ચરાઈઝર અથવા તેલ લગાવો.
સોજો: સાંધો હલાવવાથી શરૂઆતમાં સોજો આવી શકે છે. આ સામાન્ય છે. તે માટે પગ કે હાથને ઊંચા રાખો (Elevation).

૩. સાંધાને ખોલવા માટેના અસરકારક ઉપાયો

A. ગરમ પાણીનો શેક (Hydrotherapy)

સાંધાને ખોલવા માટે ગરમી (Heat) સૌથી શ્રેષ્ઠ છે.

એક ટબમાં નવશેકું ગરમ પાણી લો (તેમાં સિંધવ મીઠું નાખી શકાય).
જકડાયેલા સાંધાને પાણીમાં ડુબાડી રાખો અને પાણીની અંદર જ ધીમે-ધીમે હલનચલન કરવાનો પ્રયત્ન કરો. ગરમી સ્નાયુઓને નરમ પાડશે અને હિલચાલ સરળ બનાવશે.

B. પેસિવ અને એક્ટિવ મૂવમેન્ટ્સ

એક્ટિવ મૂવમેન્ટ: દર્દી પોતે પોતાની તાકાતથી સાંધાને જેટલો વળે તેટલો વાળવાનો પ્રયત્ન કરે.
પેસિવ મૂવમેન્ટ: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ હળવા દબાણથી સાંધાને તેની મર્યાદાથી થોડો વધુ વાળવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ધ્યાન રાખો: ક્યારેય કોઈ અણસમજુ વ્યક્તિ પાસે સાંધાને ‘ઝટકા’ સાથે ન ખોલાવવો, તેનાથી ફરીથી ફ્રેક્ચર કે લિગામેન્ટ ટેર થઈ શકે છે.

C. મેટ્રિક્સ રિધમ થેરાપી (Matrix Rhythm Therapy)

જો સાંધો બહુ જ સખત હોય, તો આધુનિક મશીનો જેમ કે ‘મેટ્રિક્સ’ ખૂબ મદદરૂપ થાય છે. તે સ્નાયુઓના કોષોમાં વાઇબ્રેશન આપીને કુદરતી રીતે જકડન દૂર કરે છે.

૪. વિવિધ સાંધા માટેની કસરતો

સાંધો	કસરતની રીત
કાંડું (Wrist)	નમસ્તે મુદ્રામાં હાથ રાખીને હથેળીઓને દબાવો. કાંડાને ગોળ ફેરવો.
કોણી (Elbow)	હાથને ધીમેથી સીધો કરો અને પછી ખભા સુધી અડાડવાનો પ્રયાસ કરો. વજન વગર કરો.
ઘૂંટણ (Knee)	ઊંચા ટેબલ પર બેસીને પગને હિંચકાની જેમ ધીમે-ધીમે હલાવો.
પગની ઘૂંટી (Ankle)	પંજાથી હવામાં ‘A’ થી ‘Z’ અક્ષરો લખવાનો પ્રયત્ન કરો.

૫. સ્નાયુઓની મજબૂતી (Strengthening)

જ્યારે સાંધો થોડો ખૂલે, ત્યારે સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા અનિવાર્ય છે. નબળા સ્નાયુઓ સાંધા પર ફરીથી ભાર લાવશે.

સોફ્ટ બોલ (Squeeze Ball) દબાવો.
થેરા-બેન્ડ (Thera-band) નો ઉપયોગ કરીને અવરોધ સાથે કસરત કરો.

૬. શું ન કરવું? (Don’ts)

૧. માલિશ ન કરાવો: હાડકાના ફેક્ચર પછી ગામઠી પદ્ધતિથી જોરદાર માલિશ કરાવવાથી ‘માયોસાઇટિસ ઓસિફિકન્સ’ (સ્નાયુમાં હાડકું વધવું) જેવી ગંભીર સમસ્યા થઈ શકે છે.

૨. ભારે વજન ન ઉઠાવો: જ્યાં સુધી ડૉક્ટર પરમિશન ન આપે ત્યાં સુધી તે ભાગ પર વજન ન લેવું.

૩. ઉતાવળ ન કરો: સાંધો ખૂલતા ૧૫ દિવસથી ૩ મહિનાનો સમય લાગી શકે છે. ધીરજ રાખો.

નિષ્કર્ષ

પ્લાસ્ટર ખૂલવું એ અડધી જંગ જીતવા જેવું છે, બાકીની અડધી જંગ ફિઝિયોથેરાપીથી જીતાય છે. જકડાયેલા સાંધાને ખોલવા માટે “સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક” જેવા નિષ્ણાત કેન્દ્રની મુલાકાત લેવી જોઈએ, જ્યાં આધુનિક મશીનો અને અનુભવી ડૉક્ટરોની દેખરેખ હેઠળ તમે ઝડપથી સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરી શકો.