અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપીથી સાંધાના અંદરના સોજાની સારવાર.
🔊 અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: સાંધાના અંદરના સોજા અને દુખાવા માટે અકસીર ઈલાજ
જ્યારે આપણને કોઈ ઈજા થાય અથવા સાંધાનો લાંબો ગાળોનો દુખાવો હોય, ત્યારે ઘણીવાર સોજો સાંધાની એટલી ઉંડાઈએ હોય છે કે ત્યાં ઉપરથી લગાવવામાં આવતા મલમ કે ગરમ-ઠંડાના શેક પહોંચી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં ફિઝિયોથેરાપીનું એક અત્યંત પ્રભાવશાળી સાધન કામ આવે છે, જેને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી (Ultrasound Therapy) કહેવામાં આવે છે.
આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ મશીન કઈ રીતે અવાજના તરંગોનો ઉપયોગ કરીને શરીરની અંદરના સોજાને મટાડે છે અને તેનાથી દર્દીને શું ફાયદો થાય છે.
૧. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી શું છે?
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી એ ‘હાઈ-ફ્રિક્વન્સી’ અવાજના તરંગો (Sound Waves) પર આધારિત સારવાર છે. આ તરંગોની ફ્રિક્વન્સી એટલી ઊંચી હોય છે કે માનવ કાન તેને સાંભળી શકતા નથી. જ્યારે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ આ મશીનના હેડ (Transducer) ને તમારી ચામડી પર ફેરવે છે, ત્યારે આ તરંગો ૨ થી ૫ સેન્ટીમીટર સુધીની ઉંડાઈએ સ્નાયુઓ, અસ્થિબંધન (Ligaments) અને સાંધાના પડ (Capsule) સુધી પહોંચે છે.
૨. અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી કામ કરવાની બે પદ્ધતિઓ
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ મશીન બે રીતે શરીર પર અસર કરે છે:
A. થર્મલ અસર (ગરમી દ્વારા)
તરંગો જ્યારે ઉંડાણપૂર્વકની પેશીઓ (Tissues) સાથે અથડાય છે, ત્યારે ત્યાં હળવી ગરમી પેદા થાય છે.
- ફાયદો: આ ગરમી લોહીના પરિભ્રમણને વધારે છે, જકડાઈ ગયેલા સ્નાયુઓને નરમ પાડે છે અને સાંધાની હલનચલન (Range of Motion) સુધારે છે.
B. નોન-થર્મલ અસર (કેવિટેશન અને માઈક્રો-સ્ટ્રીમિંગ)
આ પ્રક્રિયામાં તરંગો કોષોની આસપાસના પ્રવાહીમાં નાના પરપોટા પેદા કરે છે.
- ફાયદો: આનાથી કોષોની દિવાલો વધુ સક્રિય બને છે, જે ઈજાગ્રસ્ત ભાગમાં પોષક તત્વો પહોંચાડવામાં અને વધારાનો કચરો (Waste products) બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. આ પ્રક્રિયા કુદરતી રૂઝ (Healing) ને ઝડપી બનાવે છે.
૩. કઈ સમસ્યાઓમાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ વધુ અસરકારક છે?
૧. ટેન્ડિનાઇટિસ (Tendonitis): ખભાનો દુખાવો, ટેનિસ એલ્બો (કોણીનો દુખાવો) કે એચિલિસ ટેન્ડનનો સોજો. ૨. લિગામેન્ટ ઈજા (Ligament Sprain): ઘૂંટણ કે ઘૂંટીના મચકોડ પછીનો અંદરનો સોજો. ૩. બરસાટીસ (Bursitis): સાંધામાં આવેલી નાની પ્રવાહીની કોથળીઓમાં સોજો આવવો. ૪. પ્લાન્ટર ફેસિઆઇટિસ: એડી (Heel) માં થતો અસહ્ય દુખાવો. ૫. ફ્રોઝન શોલ્ડર: જકડાઈ ગયેલા ખભાને ખોલવા માટે ઉંડાણપૂર્વકની ગરમી આપવા.
૪. થેરાપી લેતી વખતે કેવો અનુભવ થાય છે?
ઘણા દર્દીઓને લાગે છે કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડથી ઝટકો લાગશે, પણ હકીકતમાં:
- તમને ચામડી પર માત્ર જેલ (Gel) ની ઠંડક અને મશીનના હેડનું હળવું દબાણ અનુભવાશે.
- જો ‘કન્ટિન્યુઅસ’ મોડ હોય, તો અંદરના ભાગે ખૂબ જ હળવી ગરમી લાગી શકે છે.
- સામાન્ય રીતે એક સેશનની અવધિ ૫ થી ૮ મિનિટ હોય છે. આ એક પીડારહિત પ્રક્રિયા છે.
૫. સાવચેતીઓ: કોણે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ ન લેવું જોઈએ?
- જો શરીરમાં ક્યાંય કેન્સરની ગાંઠ હોય.
- ગર્ભવતી મહિલાઓના પેટના ભાગ પર.
- જો હાડકાંમાં મેટલ પ્લેટ કે સ્ક્રૂ (Implants) બેસાડેલા હોય, તો ત્યાં સાવચેતી રાખવી પડે છે.
- પેસમેકર (Pacemaker) લગાવેલા દર્દીઓએ હૃદયની આસપાસ આ થેરાપી ન લેવી.
- જો રક્તવાહિનીઓમાં લોહીના ગંઠાવા (DVT) ની સમસ્યા હોય.
૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે અલ્ટ્રાસાઉન્ડનો ઉપયોગ ઈજાના પ્રથમ તબક્કા (Acute Phase) માં કરીએ છીએ જેથી સોજો જલ્દી ઉતરે.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સોજો ઉતારે છે, પણ તે પછી યોગ્ય સ્ટ્રેચિંગ અને સ્ટ્રેન્થનિંગ કસરતો કરવી જરૂરી છે.
- ક્યારેક અમે ‘ફોનોફોરેસીસ’ (Phonophoresis) ટેકનિકનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, જેમાં જેલની સાથે સોજો ઉતારવાની દવા ભેળવવામાં આવે છે જેથી તરંગો દવાને સીધી સાંધાના અંદરના ભાગ સુધી પહોંચાડી શકે.
નિષ્કર્ષ
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી એ સાંધાના જીદ્દી સોજા અને દુખાવા માટેનો એક આધુનિક અને સુરક્ષિત ઈલાજ છે. તે દવાઓની આડઅસર વગર શરીરની કુદરતી રૂઝ આવવાની શક્તિને વેગ આપે છે. જો તમે લાંબા સમયથી સાંધાની જકડનથી પરેશાન હોવ, તો અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી તમારા માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ બની શકે છે.
