૧૦ થી ૧૫ વર્ષના બાળકોમાં પગના દુખાવાના કારણો અને ઉપચાર

૧૦ થી ૧૫ વર્ષની ઉંમર બાળકના શારીરિક વિકાસ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સમયગાળો છે. આ સમય દરમિયાન ઘણા બાળકોમાં ઝડપી ઊંચાઈ વધવી, વજનમાં ફેરફાર, હાડકાં અને સ્નાયુઓમાં વિકાસ, પ્યુબર્ટી (Puberty) શરૂ થવી અને શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં વધારો જોવા મળે છે. આ દરમિયાન બાળક પગ, ઘૂંટણ, પિંડળી, જાંઘ અથવા ક્યારેક હાથમાં દુખાવાની ફરિયાદ કરી શકે છે.

આવા દુખાવાને સામાન્ય ભાષામાં “Growing Pains” એટલે કે વધતી ઉંમરના દુખાવા કહેવામાં આવે છે. જોકે એક મહત્વની વાત એ છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે “Growing Pains” સીધા હાડકાં ઝડપથી વધવાથી જ થાય છે એવું સાબિત નથી. આ નામ ઐતિહાસિક રીતે પ્રચલિત થયું છે. સામાન્ય Growing Pains સામાન્ય રીતે ગંભીર બીમારી નથી અને ઘણી વખત આરામ, હળવો મસાજ તથા ગરમાવો જેવી સરળ રીતોથી રાહત મળે છે.

મહત્વપૂર્ણ: ૧૦–૧૫ વર્ષની ઉંમરે પગમાં થતો દરેક દુખાવો Growing Pains હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. એક જ પગમાં સતત દુખાવો, સોજો, લંગડાવું, તાવ, વજન ઘટવું અથવા દિવસ દરમિયાન ચાલવામાં તકલીફ હોય તો તબીબી તપાસ જરૂરી છે.

Table of Contents

Growing Pains શું છે?

Growing Pains સામાન્ય રીતે બાળકોમાં વારંવાર થતો બંને પગમાં અનુભવાતો દુખાવો અથવા ભારેપણો છે. તે ખાસ કરીને સાંજે અથવા રાત્રે દેખાય છે અને ઘણીવાર સવારે બાળક સામાન્ય રીતે ચાલતું હોય છે.

સામાન્ય લક્ષણોમાં:

બંને પગમાં દુખાવો
પિંડળીમાં ખેંચાણ
જાંઘમાં દુખાવો
ઘૂંટણની પાછળ અથવા આસપાસ દુખાવો
પગમાં ભારેપણું
રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગી જવું
થોડા સમય પછી દુખાવો ઓછો થઈ જવો
કેટલાક દિવસો કે અઠવાડિયા સુધી કોઈ તકલીફ ન હોવી અને પછી ફરી દુખાવો થવો

સામાન્ય Growing Painsમાં સામાન્ય રીતે સોજો, લાલાશ, સતત લંગડાવું અથવા સાંધામાં સ્થાયી દુખાવો જોવા મળતો નથી.

૧૦ થી ૧૫ વર્ષની ઉંમરે આ સમસ્યા કેમ દેખાઈ શકે?

“Growing Pains”નું ચોક્કસ કારણ હજુ સંપૂર્ણ રીતે સમજાયું નથી. ખાસ કરીને ૧૦–૧૫ વર્ષની ઉંમરે શરીરમાં ઝડપથી થતા વિકાસ સાથે અન્ય પરિબળો પણ જોડાઈ શકે છે.

૧. Growth Spurt

પ્યુબર્ટી દરમિયાન બાળકની ઊંચાઈ ઝડપથી વધી શકે છે. શરીરના વિવિધ ભાગો એક જ ઝડપે અનુકૂળ ન થાય ત્યારે સ્નાયુઓ અને નરમ પેશીઓ પર ખેંચાણ અનુભવાઈ શકે છે.

પરંતુ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે ઝડપી ઊંચાઈ વધવી પોતે જ Growing Painsનું સાબિત કારણ નથી.

૨. શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં વધારો

આ ઉંમરે બાળકો:

ક્રિકેટ
ફૂટબોલ
બાસ્કેટબોલ
દોડ
સાયકલિંગ
કૂદકૂદ
ડાન્સ
સ્વિમિંગ

જેવી પ્રવૃત્તિઓ વધારે કરતા હોય છે.

શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં અચાનક વધારો થવાથી સ્નાયુઓમાં થાક અને Overuse Pain થઈ શકે છે. સક્રિય બાળકોમાં આવા પગના દુખાવાની ફરિયાદ વધુ જોવા મળી શકે છે.

૩. સ્નાયુઓમાં Tightness

ઝડપી વિકાસ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિના સંયોજનથી ખાસ કરીને:

Hamstrings
Quadriceps
Calf muscles
Hip muscles

માં Tightness અથવા થાક અનુભવાઈ શકે છે.

૪. Flexible Joints

કેટલાક બાળકોના સાંધા સામાન્ય કરતાં વધુ લવચીક હોય છે. Joint Hypermobility ધરાવતા બાળકોમાં આવા પ્રકારની ફરિયાદો વધુ જોવા મળી શકે છે.

૫. Foot posture

Flat feet અથવા પગની સ્થિતિમાં અસંતુલન હોય તો ચાલતી વખતે પગ અને પગની ઘૂંટીના સ્નાયુઓ પર વધારાનો ભાર પડી શકે છે. આવા કિસ્સામાં ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ બાળકની ચાલ અને પગની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

Growing Painsના સામાન્ય લક્ષણો

બાળક Growing Painsથી પરેશાન હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે નીચેની પેટર્ન જોવા મળે છે:

સાંજે અથવા રાત્રે દુખાવો

દિવસ દરમિયાન બાળક રમતું હોય અને રાત્રે સૂતી વખતે પગમાં દુખાવો શરૂ થાય તે સામાન્ય પેટર્ન છે.

બંને પગમાં દુખાવો

સામાન્ય Growing Pains મોટાભાગે બંને પગમાં જોવા મળે છે.

સવારે રાહત

બાળક સવારે ઊઠે ત્યારે દુખાવો ગાયબ થઈ ગયો હોય અથવા ખૂબ ઓછો થઈ ગયો હોય તો તે સામાન્ય Growing Painsની પેટર્ન સાથે મેળ ખાઈ શકે છે.

દુખાવો વચ્ચે-વચ્ચે થવો

દુખાવો દરરોજ હોવો જરૂરી નથી. થોડા દિવસો કે અઠવાડિયા સુધી તકલીફ ન હોય અને પછી ફરી શરૂ થઈ શકે છે.

Massageથી રાહત

હળવા મસાજ, ગરમ પાણીથી સ્નાન અથવા ગરમ પેકથી ઘણીવાર રાહત મળી શકે છે.

Growing Pains અને Growth Spurt વચ્ચેનો તફાવત

આ બંનેને એક જ માનવાની ભૂલ ઘણીવાર થાય છે.

Growth Spurt એટલે બાળકની ઊંચાઈ અથવા વજનમાં પ્રમાણમાં ઝડપી વધારો. તે સામાન્ય શારીરિક વિકાસનો ભાગ છે.

Growing Pains એટલે મુખ્યત્વે સાંજે અથવા રાત્રે અનુભવાતો વારંવારનો પગનો દુખાવો.

હાલના તબીબી પુરાવા પ્રમાણે Growing Painsને માત્ર હાડકાં ઝડપથી વધવાથી સમજાવી શકાય તેમ નથી.

Growing Painsમાં કયા ભાગમાં દુખાવો થાય છે?

દુખાવો સામાન્ય રીતે નીચેના વિસ્તારોમાં હોઈ શકે છે:

પિંડળી
જાંઘ
ઘૂંટણની પાછળ
પગના સ્નાયુઓ
ક્યારેક હાથ

સામાન્ય Growing Painsમાં દુખાવો મોટાભાગે સ્નાયુઓમાં અનુભવાય છે, કોઈ એક સાંધામાં સતત કેન્દ્રિત રહેતો નથી.

ઘરે શું કરી શકાય?

જો બાળકના લક્ષણો સામાન્ય Growing Pains જેવા હોય તો માતા-પિતા કેટલીક સરળ રીત અપનાવી શકે છે.

૧. હળવો મસાજ

પગના સ્નાયુઓ પર હળવા હાથથી 5–10 મિનિટ મસાજ કરી શકાય.

ખાસ કરીને:

પિંડળી
જાંઘ
ઘૂંટણની આસપાસના સ્નાયુઓ

પર ખૂબ જ હળવો દબાણ રાખવો.

જોરથી મસાજ કરવો નહીં.

૨. ગરમાવો

પીડાવાળા ભાગ પર કપડામાં લપેટેલો ગરમ પેક થોડા સમય માટે રાખી શકાય.

ગરમાવો સ્નાયુઓને આરામ આપવામાં મદદ કરી શકે છે. NHS પણ Growing Painsમાં ગરમ પાણીની બોટલ અથવા Heat Packનો ઉપયોગ સૂચવે છે.

બાળકની ત્વચા પર સીધો ખૂબ ગરમ પેક ન રાખવો.

૩. હળવી Stretching

સ્નાયુઓમાં Tightness હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ પ્રમાણે હળવી Stretching ઉપયોગી થઈ શકે છે.

Calf Stretch

દીવાલ સામે ઊભા રહો.

એક પગ આગળ
બીજો પગ પાછળ
પાછળના પગની એડી જમીન પર
શરીરને ધીમે આગળ લઈ જવું
20–30 સેકન્ડ રાખવું
બંને પગે 2–3 વાર

દુખાવો વધે તો Stretch બંધ કરવી.

૪. Hamstring Stretch

બાળક જમીન પર બેસીને એક પગ સીધો રાખે અને શરીરને ધીમેથી આગળ તરફ લઈ જાય.

ઝટકો આપવો નહીં.

Stretch દરમિયાન માત્ર હળવું ખેંચાણ અનુભવાય તે યોગ્ય છે; તીવ્ર દુખાવો થવો જોઈએ નહીં.

૫. નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ

Growing Pains હોય એટલે બાળકને સંપૂર્ણ રીતે રમવાનું બંધ કરાવવું જરૂરી નથી.

સંતુલિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ જાળવવી મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ જો કોઈ ચોક્કસ રમતથી વારંવાર દુખાવો વધતો હોય તો:

Trainingનું પ્રમાણ ઘટાડવું
Rest days રાખવા
બીજી પ્રકારની પ્રવૃત્તિ ઉમેરવી
યોગ્ય Warm-up કરાવવું

ઉપયોગી બની શકે છે.

૬. Warm-upનું મહત્વ

રમત પહેલાં 5–10 મિનિટનું હળવું Warm-up કરાવવું.

ઉદાહરણ:

ધીમું ચાલવું
હળવું Jogging
Ankle movement
Knee bending
Hip movement
Dynamic leg movements

રમત બાદ હળવું Cool-down પણ કરવું.

૭. યોગ્ય ફૂટવેર

બાળક રોજ લાંબા સમય સુધી ચાલતું કે રમતું હોય તો યોગ્ય કદના અને આરામદાયક Sports Shoes પહેરવા જોઈએ.

શૂઝમાં:

યોગ્ય Size
પૂરતી Toe Space
યોગ્ય Cushioning
આરામદાયક Sole

હોવું જરૂરી છે.

પગની રચનામાં કોઈ ખાસ સમસ્યા હોય તો Pediatric Physiotherapist અથવા Orthopedic Specialist પાસેથી Foot Assessment કરાવી શકાય.

ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા

દરેક Growing Pain માટે ફિઝિયોથેરાપી જરૂરી નથી. પરંતુ જો બાળકને વારંવાર પગમાં દુખાવો થાય, રમતગમતમાં તકલીફ પડે અથવા સ્નાયુઓમાં Tightness હોય તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચેની બાબતો તપાસી શકે છે:

Posture Assessment

ઊભા રહેવાની રીત
Pelvic alignment
Knee alignment
Foot posture

Gait Assessment

બાળક ચાલતી વખતે:

પગ કેવી રીતે જમીન પર મૂકે છે?
ઘૂંટણ કેવી રીતે વળે છે?
પગની ઘૂંટીની ગતિ કેવી છે?
દોડતી વખતે કોઈ અસંતુલન છે?

તેનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે.

Muscle Flexibility

ખાસ કરીને:

Calf
Hamstring
Quadriceps
Hip muscles

ની flexibility તપાસી શકાય છે.

Muscle Strength

જરૂરિયાત મુજબ:

Hip muscles
Quadriceps
Hamstrings
Calf muscles
Core muscles

ની Strength તપાસી શકાય છે.

કઈ કસરતો મદદરૂપ થઈ શકે?

બાળકની સ્થિતિ પ્રમાણે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ નીચે જેવી કસરતો સૂચવી શકે:

Calf stretching
Hamstring stretching
Quadriceps stretching
Hip strengthening
Glute strengthening
Core strengthening
Balance exercises
Ankle strengthening
Functional exercises

પરંતુ દરેક બાળક માટે એકસરખી Exercise Routine યોગ્ય નથી.

દુખાવાનું ચોક્કસ કારણ જાણી કસરત પસંદ કરવી વધુ યોગ્ય છે.

રમતગમત કરતા બાળકોમાં ખાસ કાળજી

૧૦–૧૫ વર્ષની ઉંમરે ઘણા બાળકો Competitive Sportsમાં ભાગ લે છે. આ ઉંમરે અચાનક Training Load વધારવાથી માત્ર Growing Pains નહીં પરંતુ Overuse Injuries પણ થઈ શકે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ઘૂંટણની નીચે ચોક્કસ જગ્યાએ દુખાવો અને સોજો રમત દરમિયાન અથવા પછી વધતો હોય તો Osgood-Schlatter disease જેવી Growth-related overuse સમસ્યા પણ હોઈ શકે છે. આ સામાન્ય Growing Painsથી અલગ છે.

એટલે:

“બાળક વધી રહ્યું છે એટલે દુખાવો થાય છે” કહીને દરેક દુખાવાને અવગણવો નહીં.

Growing Painsમાં ખોરાકની ભૂમિકા

બાળકના ઝડપી વિકાસ માટે સંતુલિત આહાર જરૂરી છે.

આહારમાં વિવિધ પ્રકારના:

દૂધ અને દૂધની બનાવટો
દાળ
કઠોળ
ઈંડા
લીલા શાકભાજી
ફળો
અનાજ
સૂકા મેવા
બીજ
પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક

નો સમાવેશ કરવો.

Vitamin D અને Calcium હાડકાંના સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ દરેક પગના દુખાવા માટે જાતે Vitamin D અથવા Calciumની દવા શરૂ કરવી યોગ્ય નથી. બાળકને કોઈ પોષક તત્વની ઉણપ હોવાની શંકા હોય તો Pediatricianની સલાહ લેવી.

ઊંઘ પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે

Growth Spurt દરમિયાન બાળકને પૂરતી ઊંઘ મળે તે જરૂરી છે.

સારી ઊંઘ માટે:

દરરોજ લગભગ એક જ સમયે સૂવાની ટેવ
સૂતા પહેલાં મોબાઈલ ઓછો કરવો
આરામદાયક વાતાવરણ
નિયમિત દિવસચર્યા

જાળવવી.

ક્યારે Growing Pains સામાન્ય નથી માનવા?

આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

જો બાળકને નીચેમાંથી કોઈ લક્ષણ હોય તો માત્ર Growing Pains માનીને ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરતા રહેવું યોગ્ય નથી.

⚠️ એક જ પગમાં સતત દુખાવો

સામાન્ય Growing Pains સામાન્ય રીતે બંને પગમાં હોય છે. એક જ પગમાં સતત દુખાવો હોય તો તપાસ જરૂરી છે.

⚠️ સવારે પણ દુખાવો રહે

જો બાળક સવારે ઊઠ્યા પછી પણ દુખાવો અનુભવે અથવા દિવસ દરમિયાન ચાલવાથી દુખાવો વધે તો તબીબી મૂલ્યાંકન કરાવવું.

⚠️ લંગડાવું

દુખાવાને કારણે બાળક લંગડાતું ચાલે અથવા ચાલવાનું ટાળે તો તપાસ જરૂરી છે.

⚠️ સોજો અથવા લાલાશ

પગ, ઘૂંટણ અથવા અન્ય સાંધામાં સોજો, ગરમાવો કે લાલાશ હોય તો તેને સામાન્ય Growing Pains ન ગણવા.

⚠️ તાવ

પગના દુખાવા સાથે તાવ આવે તો Pediatricianનો સંપર્ક કરવો.

⚠️ વજન ઘટવું

બાળકની ભૂખ ઘટે, વજન ઘટે અથવા અસામાન્ય થાક રહે તો તપાસ જરૂરી છે.

⚠️ ગંભીર અથવા વધતો દુખાવો

દુખાવો સતત વધી રહ્યો હોય અથવા બાળકની દૈનિક પ્રવૃત્તિ અટકાવતો હોય તો તબીબી તપાસ કરાવવી.

⚠️ રાત્રે વારંવાર જાગવું

માત્ર ક્યારેક રાત્રે દુખાવો થવો અલગ બાબત છે; પરંતુ વારંવાર ગંભીર દુખાવાથી ઊંઘ તૂટતી હોય તો તેનું કારણ તપાસવું જરૂરી છે.

Growing Pains કે કોઈ બીજી સમસ્યા? — સરળ સમજ

લક્ષણ	સામાન્ય Growing Painsમાં
બંને પગમાં દુખાવો	સામાન્ય
સાંજે/રાત્રે દુખાવો	સામાન્ય
સવારે રાહત	સામાન્ય
વચ્ચે-વચ્ચે થાય	સામાન્ય
મસાજથી રાહત	થઈ શકે
એક જ પગમાં સતત દુખાવો	તપાસ જરૂરી
સોજો	સામાન્ય નથી
લાલાશ	સામાન્ય નથી
તાવ	સામાન્ય નથી
લંગડાવું	સામાન્ય નથી
સવારે સતત દુખાવો	તપાસ જરૂરી
વજન ઘટવું	તપાસ જરૂરી
સાંધામાં સતત દુખાવો	તપાસ જરૂરી

આ લક્ષણોની પેટર્ન NHS અને Cleveland Clinicની માર્ગદર્શિકા સાથે સુસંગત છે.

માતા-પિતાએ શું ન કરવું?

❌ દરેક દુખાવાને “વધવાની અસર” ન માનવી

આ સૌથી સામાન્ય ભૂલ છે.

❌ બાળકને સંપૂર્ણ બેડ રેસ્ટ ન આપવો

સામાન્ય Growing Painsમાં બાળક સક્રિય રહી શકે છે; જરૂર મુજબ પ્રવૃત્તિનું પ્રમાણ ગોઠવવું.

❌ દુખાવા પર ખૂબ જોરથી મસાજ ન કરવો

હળવો મસાજ પૂરતો છે.

❌ જાતે દવા શરૂ ન કરવી

Painkillerની જરૂર હોય તો બાળકની ઉંમર, વજન અને અન્ય પરિસ્થિતિ પ્રમાણે Pediatrician અથવા Pharmacistની સલાહ લેવી.

❌ Aspirin ન આપવી

NHS મુજબ 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકને Aspirin ડૉક્ટરની સલાહ વગર આપવી નહીં.

માતા-પિતા માટે 10 સરળ નિયમો

બાળકના દુખાવાની જગ્યાનું ધ્યાન રાખો.
દુખાવો બંને પગમાં છે કે એકમાં તે નોંધો.
દુખાવો કયા સમયે થાય છે તે લખો.
રમત પછી દુખાવો વધે છે કે નહીં તે જુઓ.
બાળકનું ચાલવું સામાન્ય છે કે નહીં તે તપાસો.
સોજો અથવા લાલાશ છે કે નહીં જુઓ.
બાળકને પૂરતો આરામ આપો.
નિયમિત હળવી Stretching કરાવો.
યોગ્ય Sports Shoes પહેરાવો.
Red Flags હોય તો Pediatrician/Orthopedic Specialistનો સંપર્ક કરો.

એક સરળ રાત્રિની રૂટીન

જો બાળકને સાંજે સામાન્ય પ્રકારનો પગનો દુખાવો થાય તો:

Step 1: 5 મિનિટ આરામ
↓
Step 2: હળવો પગનો મસાજ
↓
Step 3: ગરમ પેક થોડા સમય માટે
↓
Step 4: હળવી Calf અને Hamstring Stretching
↓
Step 5: પાણી પીવડાવવું
↓
Step 6: આરામદાયક ઊંઘનું વાતાવરણ

જો આ છતાં દુખાવો સતત રહે, વધી જાય અથવા ઉપર જણાવેલા Red Flags દેખાય તો તબીબી તપાસ કરાવવી.

Growing Painsથી બાળકની ઊંચાઈ અટકે છે?

ના.

સામાન્ય Growing Pains બાળકની ઊંચાઈ અટકાવતા નથી. તે સામાન્ય રીતે ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ નથી. પરંતુ ૧૦–૧૫ વર્ષની ઉંમરે ઊંચાઈમાં થતા ફેરફારોને Pediatrician Growth Chart દ્વારા નિયમિત રીતે મોનિટર કરી શકે છે.

શું Growing Pains માટે X-Ray જરૂરી છે?

સામાન્ય અને ક્લાસિક Growing Painsમાં સામાન્ય રીતે કોઈ ચોક્કસ ટેસ્ટ જરૂરી નથી. ડૉક્ટર બાળકના લક્ષણો અને શારીરિક તપાસના આધારે નિર્ણય લે છે.

પરંતુ જો લક્ષણોની પેટર્ન સામાન્ય ન હોય—જેમ કે એકતરફી દુખાવો, સોજો, લંગડાવું અથવા સતત દિવસ દરમિયાન દુખાવો—તો અન્ય કારણોને શોધવા માટે તપાસ અથવા Imagingની જરૂર પડી શકે છે.

અંતિમ સંદેશ

૧૦ થી ૧૫ વર્ષની ઉંમરે બાળકના શરીરમાં ઝડપી વિકાસ થતો હોવાથી પગમાં ક્યારેક દુખાવો થવો માતા-પિતા માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. પરંતુ દરેક પગનો દુખાવો “Growing Pains” નથી.

સામાન્ય Growing Painsમાં બંને પગમાં સાંજે અથવા રાત્રે થતો દુખાવો, સવારે રાહત અને સોજા કે લંગડાવાની ગેરહાજરી જોવા મળે છે. આવા કિસ્સામાં હળવો મસાજ, ગરમાવો, યોગ્ય Stretching, સંતુલિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને આરામ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

સાથે સાથે માતા-પિતાએ એક જ પગમાં સતત દુખાવો, સવારે રહેતો દુખાવો, સોજો, લાલાશ, તાવ, લંગડાવું, વજન ઘટવું અથવા બાળકની સામાન્ય પ્રવૃત્તિમાં અવરોધ જેવા સંકેતોને ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ.

સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે બાળકને માત્ર “તું મોટો થઈ રહ્યો છે એટલે દુખે છે” કહીને અવગણવું નહીં. બાળકની વાત સાંભળવી, લક્ષણોની પેટર્ન સમજવી અને જરૂર પડે ત્યારે Pediatrician અથવા Pediatric Physiotherapistની સલાહ લેવી એ યોગ્ય અભિગમ છે.

આ લેખ સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે. બાળકને સતત, ગંભીર અથવા અસામાન્ય દુખાવો હોય તો વ્યક્તિગત તબીબી મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.