હેપેટિક કમળો (Intra-hepatic Jaundice)

કમળો એ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ત્વચા, આંખોનો સફેદ ભાગ અને શ્લેષ્મ પટલ (mucous membranes) પીળા થઈ જાય છે. આ પીળો રંગ શરીરમાં બિલિરુબિન (Bilirubin) નામના પીળા રંગદ્રવ્યના વધેલા સ્તરને કારણે હોય છે. કમળાના મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારો છે: પ્રી-હેપેટિક (યકૃત પહેલાં), હેપેટિક (યકૃતમાં), અને પોસ્ટ-હેપેટિક (યકૃત પછી).

હેપેટિક કમળો શું છે?

હેપેટિક કમળો ત્યારે થાય છે જ્યારે યકૃત પોતે જ બિલિરુબિનને યોગ્ય રીતે પ્રક્રિયા કરી શકતું નથી અથવા તેને પિત્ત (bile) માંથી બહાર કાઢી શકતું નથી. યકૃતનું મુખ્ય કાર્ય તૂટેલા લાલ રક્તકણોમાંથી ઉત્પન્ન થતા અસંયુક્ત બિલિરુબિન (Unconjugated Bilirubin) ને સંયુક્ત બિલિરુબિન (Conjugated Bilirubin) માં રૂપાંતરિત કરવાનું અને તેને પિત્ત દ્વારા આંતરડામાં મોકલવાનું છે, જ્યાંથી તે મળ દ્વારા શરીરમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.

આના પરિણામે લોહીમાં સંયુક્ત અને/અથવા અસંયુક્ત બિલિરુબિન બંનેનું સ્તર વધી શકે છે.

હેપેટિક કમળાના કારણો

1. આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ (Alcoholic Liver Disease):
   • લાંબા ગાળાના અને વધુ પડતા દારૂના સેવનથી યકૃતને નુકસાન થાય છે, જેનાથી આલ્કોહોલિક હેપેટાઇટિસ, ફેટી લિવર (ચરબીયુક્ત યકૃત), અને સિરોસિસ (Cirrhosis – યકૃતના કોષોનો નાશ અને સ્કારિંગ) થઈ શકે છે.
2. નોન-આલ્કોહોલિક ફેટી લિવર ડિસીઝ (Non-Alcoholic Fatty Liver Disease – NAFLD) અને NASH:
   • મેદસ્વીતા, ડાયાબિટીસ, અને મેટાબોલિક સિન્ડ્રોમ જેવી સ્થિતિઓ સાથે સંકળાયેલ છે. યકૃતમાં ચરબી જમા થાય છે, જે સોજો અને નુકસાન (NASH – Non-alcoholic Steatohepatitis) તરફ દોરી શકે છે.
3. ડ્રગ-પ્રેરિત લિવર ઇન્જરી (Drug-induced Liver Injury – DILI):
   • કેટલીક દવાઓ યકૃતને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, જેમ કે પેરાસીટામોલનો વધુ પડતો ડોઝ, અમુક એન્ટિબાયોટિક્સ (દા.ત., એમોક્સિસિલિન-ક્લેવ્યુલેનેટ), નોન-સ્ટેરોઇડલ એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs), અને અમુક આયુર્વેદિક અથવા હર્બલ સપ્લિમેન્ટ્સ.
4. ઓટોઇમ્યુન હેપેટાઇટિસ (Autoimmune Hepatitis):
   • રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ યકૃતના કોષો પર હુમલો કરે છે અને તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે.
5. આનુવંશિક વિકારો (Genetic Disorders):
   • ગિલ્બર્ટ સિન્ડ્રોમ (Gilbert’s Syndrome): એક સામાન્ય આનુવંશિક સ્થિતિ જ્યાં યકૃત બિલિરુબિનને યોગ્ય રીતે સંયુક્ત કરી શકતું નથી, જેનાથી તણાવ અથવા માંદગીના સમયે હળવો કમળો થાય છે.
   • ક્રિગલર-નજ્જર સિન્ડ્રોમ (Crigler-Najjar Syndrome): એક દુર્લભ સ્થિતિ જેમાં બિલિરુબિનને સંયુક્ત કરવા માટે જરૂરી ઉત્સેચક (enzyme) ની સંપૂર્ણ અથવા આંશિક ગેરહાજરી હોય છે.
   • ડ્યુબિન-જહોન્સન સિન્ડ્રોમ (Dubin-Johnson Syndrome) અને રોટર સિન્ડ્રોમ (Rotor Syndrome): આ સ્થિતિઓમાં, યકૃત બિલિરુબિનને પિત્તમાં યોગ્ય રીતે બહાર કાઢી શકતું નથી.
   • હિમોક્રોમેટોસિસ (Hemochromatosis): શરીરમાં વધુ પડતું આયર્ન જમા થવું, જે યકૃતને નુકસાન પહોંચાડે છે.
6. પ્રાથમિક બિલીયરી સિરોસિસ (Primary Biliary Cirrhosis – PBC):
   • એક ઓટોઇમ્યુન રોગ જેમાં યકૃતની અંદરની નાની પિત્ત નળીઓ ધીમે ધીમે નષ્ટ થાય છે, જેનાથી પિત્તનો પ્રવાહ અવરોધાય છે અને બિલિરુબિન જમા થાય છે.
7. પ્રાથમિક સ્ક્લેરોસિંગ કોલેન્ગાઇટિસ (Primary Sclerosing Cholangitis – PSC):
   • આમાં યકૃતની અંદર અને બહાર બંને પિત્ત નળીઓમાં સોજો અને ડાઘ (scarring) થાય છે, જેનાથી પિત્તનો પ્રવાહ અવરોધાય છે.

હેપેટિક કમળાના લક્ષણો

હેપેટિક કમળાના લક્ષણો યકૃતને થતા નુકસાનની હદ અને અંતર્ગત કારણ પર આધાર રાખે છે:

• ત્વચા અને આંખોનો પીળો રંગ: બિલિરુબિનના ઉચ્ચ સ્તરને કારણે.
• ગાઢ, ઘેરો પેશાબ: સંયુક્ત બિલિરુબિન પેશાબ દ્વારા ઉત્સર્જિત થવાને કારણે.
• આછા રંગનો મળ (Pale Stools): જો પિત્ત આંતરડામાં પૂરતો ન પહોંચે તો મળનો રંગ આછો થઈ શકે છે.
• ખંજવાળ (Pruritus): ચામડીમાં પિત્ત ક્ષારો (bile salts) જમા થવાને કારણે.
• થાક અને નબળાઈ: યકૃતના નુકસાન અને બળતરાને કારણે.
• ઉબકા અને ઉલટી: યકૃતની સમસ્યાઓને કારણે.
• ભૂખ ન લાગવી અને વજન ઘટવું: પાચન અને પોષક તત્વોના શોષણમાં મુશ્કેલીને કારણે.
• પેટમાં દુખાવો: ખાસ કરીને યકૃતના વિસ્તાર (જમણી ઉપરનો પેટનો ભાગ) માં.
• તાવ: જો ચેપ હોય તો (જેમ કે હેપેટાઇટિસ).
• સ્નાયુ અને સાંધાનો દુખાવો: ખાસ કરીને વાયરલ હેપેટાઇટિસમાં.

ગંભીર કિસ્સાઓમાં, યકૃતની નિષ્ફળતાના લક્ષણો પણ દેખાઈ શકે છે, જેમ કે મૂંઝવણ, રક્તસ્ત્રાવ થવામાં સરળતા, અને પેટમાં પ્રવાહી જમા થવું (ascites).

નિદાન

હેપેટિક કમળાનું નિદાન કરવા માટે ડોકટરો વિવિધ પરીક્ષણોનો ઉપયોગ કરે છે:

1. લોહીની તપાસ (Blood Tests):
   • બિલિરુબિન સ્તર: સંયુક્ત અને અસંયુક્ત બિલિરુબિન બંનેના સ્તરની તપાસ. હેપેટિક કમળામાં, સંયુક્ત બિલિરુબિનનું સ્તર સામાન્ય રીતે ઊંચું હોય છે, પરંતુ અસંયુક્ત પણ વધી શકે છે.
   • યકૃત કાર્ય પરીક્ષણો (Liver Function Tests – LFTs): AST, ALT, આલ્કલાઇન ફોસ્ફેટેઝ (ALP), અને ગામા-ગ્લુટામિલ ટ્રાન્સપેપ્ટિડેઝ (GGT) જેવા ઉત્સેચકોના સ્તરની તપાસ. આ ઉત્સેચકો યકૃતના નુકસાન અથવા પિત્ત પ્રવાહમાં અવરોધનો સંકેત આપે છે.
   • પ્રોથ્રોમ્બિન ટાઇમ (PT) / ઇન્ટરનેશનલ નોર્મલાઇઝ્ડ રેશિયો (INR): યકૃતની પ્રોટીન બનાવવાની ક્ષમતા તપાસવા.
   • વાયરલ હેપેટાઇટિસ પેનલ: હેપેટાઇટિસ વાયરસની હાજરી તપાસવા.
   • ઓટોઇમ્યુન માર્કર્સ: ઓટોઇમ્યુન હેપેટાઇટિસની શંકા હોય તો.
   • આનુવંશિક પરીક્ષણો: ગિલ્બર્ટ સિન્ડ્રોમ અથવા અન્ય આનુવંશિક વિકારો માટે.
2. ઇમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Tests):
   • અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): યકૃતના કદ, સિરોસિસના સંકેતો, અને પિત્ત નળીઓમાં અવરોધ (જો હોય તો) તપાસવા.
   • સીટી સ્કેન (CT Scan) અથવા એમઆરઆઈ (MRI): યકૃતની વધુ વિગતવાર છબીઓ મેળવવા અને અન્ય કારણોને નકારી કાઢવા.
   • MRCP (Magnetic Resonance Cholangiopancreatography): પિત્ત નળીઓની વિગતવાર છબીઓ માટે.
3. યકૃત બાયોપ્સી (Liver Biopsy):
   • યકૃતના નુકસાનની હદ, કારણ અને સિરોસિસની હાજરી નક્કી કરવા માટે યકૃતના પેશીનો નાનો નમૂનો લેવામાં આવે છે.

સારવાર

હેપેટિક કમળાની સારવાર તેના અંતર્ગત કારણ પર આધાર રાખે છે:

1. કારણની સારવાર:
   • વાયરલ હેપેટાઇટિસ: વાયરસ-વિરોધી દવાઓ (antiviral medications) (ખાસ કરીને હેપેટાઇટિસ B અને C માટે).
   • આલ્કોહોલિક લિવર ડિસીઝ: દારૂનું સેવન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવું.
   • ડ્રગ-પ્રેરિત: જવાબદાર દવા બંધ કરવી.
   • ઓટોઇમ્યુન હેપેટાઇટિસ: કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ્સ અને અન્ય ઇમ્યુનોસપ્રેસન્ટ દવાઓ.
   • આનુવંશિક વિકારો: ગિલ્બર્ટ સિન્ડ્રોમ માટે સામાન્ય રીતે કોઈ સારવારની જરૂર નથી. અન્ય દુર્લભ આનુવંશિક વિકારો માટે વિશિષ્ટ સારવાર (દા.ત., વિલ્સન રોગ માટે કોપર-ઘટાડતી દવાઓ) હોય છે.
   • PBC/PSC: યુર્સોડેઓક્સિકોલિક એસિડ (Ursodeoxycholic acid) અને અન્ય દવાઓ.
2. લક્ષણલક્ષી સારવાર:
   • ખંજવાળ: એન્ટિહિસ્ટામાઇન્સ (antihistamines) અથવા કોલેસ્ટીરામાઇન (cholestyramine) જેવી દવાઓ.
   • પોષણ: યકૃતને મદદ કરવા અને નબળાઈ ઘટાડવા માટે યોગ્ય પોષણ અને સંતુલિત આહાર.
   • પ્રવાહીનું સંચાલન: પેટમાં પ્રવાહી જમા થાય તો મૂત્રવર્ધક દવાઓ (diuretics) નો ઉપયોગ.
3. યકૃત પ્રત્યારોપણ (Liver Transplant):
   • જો યકૃતને ગંભીર અને અફર નુકસાન થયું હોય (જેમ કે સિરોસિસના અંતિમ તબક્કા), તો યકૃત પ્રત્યારોપણ એકમાત્ર ઉપચાર વિકલ્પ હોઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

હેપેટિક કમળો એ યકૃત સંબંધિત ગંભીર સમસ્યાઓનું સૂચક હોઈ શકે છે. તેના વિવિધ કારણો છે, અને સચોટ નિદાન અને સમયસર સારવાર યકૃતને વધુ નુકસાન થતું અટકાવવા અને દર્દીના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો તમને કમળાના કોઈ પણ લક્ષણો દેખાય, તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે. સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને યકૃતને નુકસાન પહોંચાડતી વસ્તુઓ ટાળવી એ યકૃતના સ્વાસ્થ્ય માટે ચાવીરૂપ છે.