સર્વાઇકલ ડિસ્કેક્ટોમી/ફ્યુઝન (Cervical Discectomy, Fusion)

સર્વાઇકલ ડિસ્કેક્ટોમી અને ફ્યુઝન: ગરદનના દુખાવામાંથી મુક્તિ

સર્વાઇકલ ડિસ્કેક્ટોમી અને ફ્યુઝન એ ગળાના મણકા વચ્ચે આવેલા નુકસાનગ્રસ્ત ડિસ્કને દૂર કરવા અને સ્થિરતા માટે હાડકાંઓને એકબીજા સાથે જોડવાની સર્જિકલ પ્રક્રિયા છે. આ સર્જરી ખાસ કરીને ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે દર્દી સર્વાઇકલ હર્નિયેટેડ ડિસ્ક અથવા ડીજનરેટિવ ડિસ્ક ડિઝીઝને કારણે ભારે દુખાવો, જગ્યા પર ચિપચીપી અસહજતા અથવા હાથે-પગે સુનપન અને કમજોરી અનુભવે છે.

ડોક્ટર પહેલા નુકસાનગ્રસ્ત ડિસ્કને દૂર કરે છે (ડિસ્કેક્ટોમી) અને ત્યારબાદ બે મણકાં વચ્ચે હાડકાં અથવા ઇમ્પ્લાન્ટ મુકીને તેમને એકબીજા સાથે મિલાવી દે છે (ફ્યુઝન), જેથી મુડાવા અટકે અને દુખાવામાં રાહત મળે.

સામાન્ય રીતે જ્યારે ગરદનના કશેરુકા વચ્ચેનો ડિસ્ક દબાઈ જાય છે અથવા ખરાબ થઈ જાય છે ત્યારે આ ઓપરેશન કરવાની જરૂર પડે છે.

સર્વાઇકલ સ્પાઇન શું છે?

સર્વાઇકલ સ્પાઇન (Cervical Spine) એટલે ગરદનના ભાગમાં આવેલી позвоночાની ઉપરલી સાત હાડકીઓ (vertebrae) – C1 થી C7. આ હાડકીઓ વચ્ચે સ્પોન્જ જેવી ડિસ્ક હોય છે જે શોક શોષક (shock absorber) તરીકે કાર્ય કરે છે અને ચાલ-ફેરને સહેજ બનાવે છે.

સર્વાઇકલ ડિસ્ક સમસ્યાઓ

આ ક્ષેત્રમાં નીચેનાં કારણોથી સમસ્યા ઊભી થાય છે:

• હેરનિએટેડ ડિસ્ક (Disc Herniation)
• ડિજેનરેટિવ ડિસ્ક ડિસીઝ (Degenerative Disc Disease)
• સ્પોન્ડિલોસિસ (Spondylosis)
• ટ્રોમા અથવા ઈજા
• ડિસ્કમાં કૅલ્શિયમ જમાવટ (Osteophyte Formation)

આ સમસ્યાઓમાં દર્દી ગરદન દુખાવા, હાથમાં બીજવું, કમજોરી, અથવા ચક્કર જેવી લક્ષણો અનુભવે છે.

સર્જરી કરવાની જરૂર ક્યારે પડે?

જ્યારે દવાઓ, ફિઝિયોથેરાપી, અને રેસ્ટ જેવા કન્ઝર્વેટિવ ઉપાયો લાગુ ન પડે ત્યારે સર્જરીનો વિચાર કરવામાં આવે છે. નીચેના લક્ષણો હોઈ શકે છે:

• તીવ્ર પેઈન અને નસના દબાણના લક્ષણો
• હાથ/પગમાં સંવેદના ઘટવી અથવા પેરાલિસિસ
• મક્કમ કમજોરી
• સ્પાઇનલ કોર્ડ પર દબાણ (myelopathy)

સર્જરી કેવી રીતે થાય છે?

1. ડિસ્કેક્ટોમી (Discectomy):

પ્રથમ તબક્કામાં ખરાબ થયેલો અથવા દબાયેલો ડિસ્ક ભાગ દૂર કરવામાં આવે છે જેથી નસ પરથી દબાણ હટાવી શકાય.

2. ફ્યુઝન (Fusion):

ડિસ્ક કાઢ્યા પછી, આ જગ્યા ખાલી રહી જાય છે. આ graft હાડકીઓ વચ્ચે જોડાણ સ્થાપે છે જેથી બંને હાડકીઓ એક મજબૂત બ્લોક બની જાય.

3. ઈમ્પ્લાન્ટનો ઉપયોગ:

અંગ્રેજી અક્ષરમાં કેજ (Cage), પ્લેટ અને સ્ક્રુ લગાવીને જગ્યા સ્થિર કરવામાં આવે છે. કેટલીકવાર ટાઇટેનિયમ કેજ અથવા પોલિમર મટિરિયલ વાપરાય છે.

સર્જરી પૂર્વે તૈયારીઓ

• એમ.આર.આઈ. અથવા સિટિ સ્કેન: નસના દબાણની નિદાન માટે
• સામાન્ય બ્લડ ટેસ્ટ અને EKG
• ડોક્ટર દ્વારા સર્જરી વિશે સમજાવટ અને સ્વીકારપત્ર

સર્જરી પછીની કાળજી

• દર્દીને સામાન્ય રીતે 1-3 દિવસ માટે હોસ્પિટલમાં રાખવામાં આવે છે
• 4-6 અઠવાડિયા સુધી ગરદન ઉપર ભાર ન મુકવો
• કાર ચલાવવી, વજન ઉઠાવવું, forward bending ટાળવી
• Collar અથવા Brace પહેરવો પડે છે
• ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરવામાં આવે છે

સર્જરીના લાભ

• નસ પરથી દબાણ દૂર થાય છે
• દુખાવો ઘટાડાય છે
• હાથમાં કે શરીરમાં કમજોરી સુધરે છે
• નસોની કામગીરી ફરીથી મજબૂત બને છે
• જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો

જોખમો અને દુર્લભ પણ સંભવિત જટિલતાઓ

• સંક્રમણ (Infection)
• નસને નુકશાન
• બ્લડ ક્લોટ
• હાડકીઓ ન જોડાવું (Non-union)
• ફરીથી પેઈન વધવું
• વીસળા હાડકીઓમાં ફરીથી દબાણ ઊભું થવું

વિકલ્પ તરીકે અન્ય સારવાર

• એસીડીએફ સિવાય: કૃત્રિમ ડિસ્ક બદલાવ (Artificial Disc Replacement)
• નોન-સર્જિકલ ઉપાયો – દવા, ઇન્જેક્શન, ફિઝિયોથેરાપી

કોણ લાયક છે આ સર્જરી માટે?

• 18-70 વર્ષની ઉંમરના દર્દી
• જેમને કન્ઝર્વેટિવ ઉપાયો સફળ થયા નથી
• સારી હાડકીની ઘટનાઓ અને કોઈ મોટું હાર્ટ કે લંગ ડિસઓર્ડર ન હોય

નિકાલ (Prognosis)

મોટા ભાગના દર્દીઓમાં સફળ પરિણામ જોવા મળે છે. આશરે 85-90% દર્દીઓમાં પેઈન, સંવેદના અને કાર્યક્ષમતા સુધરે છે. હાડકીઓના પૂરા જોડાણમાં 3-6 મહિના લાગી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

સર્વાઇકલ ડિસ્કેક્ટોમી અને ફ્યુઝન એ ગંભીર પરંતુ અસરકારક સર્જરી છે જે ગરદનની નસ ઉપરથી દબાણ દૂર કરીને દર્દીને રાહત આપે છે. યોગ્ય સમય પર સર્જરી કરવી ખૂબ જ મહત્વની છે જેથી નસને વધુ નુકશાન ન થાય અને જીવનની ગુણવત્તા જળવાય રહે.