ઈજા | શરીરના ભાગો | સારવાર
ફ્રેક્ચર
ફ્રેક્ચર એટલે હાડકાં તૂટી જવું અથવા તેમાં ભાંગો પડે તે સ્થિતિ. શરીરમાં વિવિધ હાડકાં હોય છે જેમ કે હાથ, પગ, અંગુઠા, જમણો કે ડાબો ખભો, મોઢું વગેરે. જો કોઈ કારણસર ભારે ઝટકો, પડી જવું, અકસ્માત કે આઘાત લાગે તો હાડકાં તૂટી શકે છે.
ફ્રેક્ચર સામાન્ય રીતે બાળકોથી લઈને વૃદ્ધો સુધી દરેક વયના લોકોને થવાની શક્યતા રહે છે. વૃદ્ધોમાં હાડકાં નાજુક હોવાના કારણે સામાન્ય પડતળામાં પણ ફ્રેક્ચર થઈ શકે છે.
ફ્રેક્ચરના પ્રકાર (Types of Fracture)
ફ્રેક્ચર વિવિધ પ્રકારના હોઈ શકે છે, જેમ કે:
- સિમ્પલ ફ્રેક્ચર (Simple Fracture)
આમાં હાડકાં તૂટે છે પણ ત્વચા ભાંગતી નથી એટલે કે હાડકાં બહાર નથી આવતું. - કમ્પાઉન્ડ ફ્રેક્ચર (Compound Fracture)
આ ફ્રેક્ચરમાં ત્વચા ફાટી જાય છે અને હાડકાં બહાર આવી જાય છે. આ પ્રકારનું ફ્રેક્ચર જોખમી અને ચેપ ફેલાવનાર હોય છે. - ગ્રીનસ્ટિક ફ્રેક્ચર (Greenstick Fracture)
આ પ્રકારનું ફ્રેક્ચર ખાસ કરીને બાળકોમાં જોવા મળે છે જેમાં હાડકાં સંપૂર્ણ તૂટતાં નથી પણ તેમાં ફાટ આવે છે. - કોમ્યુનિટી ફ્રેક્ચર (Comminuted Fracture)
આમાં હાડકાં બહુ નાના ટુકડાઓમાં તૂટી જાય છે. - સ્ટ્રેસ ફ્રેક્ચર (Stress Fracture)
લાંબા ગાળાની વધુ મહેનત, દોડભાગ કે સ્પોર્ટ્સની પ્રવૃત્તિઓના કારણે હાડકાંમાં માઇક્રોસ્કોપિક ત્રાંસી ધારા આવે છે જેને સ્ટ્રેસ ફ્રેક્ચર કહે છે. - ટ્રાન્સવર્સ ફ્રેક્ચર (Transverse Fracture)
આ ફ્રેક્ચર સીધી રેખામાં તૂટી જાય છે.
ફ્રેક્ચરના કારણો (Causes of Fracture)
- પડી જવું
- વાહન અકસ્માત
- ઉંચાઈ પરથી પટકાવું
- કાયમી હાડકાંની નબળાઈ (Osteoporosis)
- ગંભીર સ્પોર્ટ્સ ઇન્જરી
- હાડકાંમાં કોઈ રોગ કે કેન્સર
- વધારે ભાર ઊંચકવાથી
ફ્રેક્ચરના લક્ષણો (Symptoms of Fracture)
- અસરગ્રસ્ત ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો
- ભાગમાં ફૂલાવો
- લાલાશ અથવા નસીલાં દેખાવા
- અંગ હલાવવામાં મુશ્કેલી
- હાડકાંમાંથી અવાજ આવવો
- સ્થિરતા ગુમાવવી
- ખિસકોલ જેવી હાલત
- કેટલાંક કિસ્સામાં ત્વચા ફાટી જવી
ફ્રેક્ચરની તબીબી તપાસ (Diagnosis)
- એક્સ-રે (X-Ray): હાડકાં તૂટી છે કે કેમ તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે.
- CT સ્કેન: વધુ જટિલ ફ્રેક્ચર હોય ત્યારે વિગતો જાણવા માટે.
- MRI: નરમ ткાંજ (soft tissues) અને હાડકાંની અંદરની માહિતી માટે.
- Bone Scan: છુપાયેલા ફ્રેક્ચર શોધવા ઉપયોગી.
સારવાર (Treatment of Fracture)
- પ્રાથમિક સારવાર (First Aid):
- અસરગ્રસ્ત ભાગને હલાવશો નહીં.
- સ્પ્લિન્ટ કે પટ્ટી વડે સ્થિર રાખવું.
- કોલ્ડ પેક લગાવવું જેથી ફૂલાવું ઓચ્છું થાય.
- દર્દીને આરામ આપવો.
- કાસ્ટ અથવા સ્પ્લિન્ટ:
હાડકાં યોગ્ય સ્થાન પર રહી સાજા થાય તે માટે પ્લાસ્ટર ચડાવાય છે કે સ્પ્લિન્ટ પહેરાડાય છે. - ટ્રેક્શન:
ક્યારેક હાડકાંને સીધા કરવાના પ્રયાસ માટે ખેંચાણ (Traction) અપાય છે. - શસ્ત્રક્રિયા (Surgery):
જટિલ ફ્રેક્ચરમાં પ્લેટ, સ્ક્રુ કે રોડ લગાવી હાડકાંને જોડી શકાય છે. - દર્દ નાશક દવાઓ:
દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા પેઇન કિલર્સ આપવામાં આવે છે. - ફિઝિયોથેરાપી:
હાડકાં સાજા થયા પછી ભારણ સહનશક્તિ વધારવા માટે વ્યાયામ તથા ફિઝિયોથેરાપી જરૂરી છે.
ફ્રેક્ચર થવાથી થતા જોખમો (Complications)
- ચેપ લાગવું
- હાડકાંનું યોગ્ય રીતે ન જોડાવું
- હાડકાં નાજુક થવું
- હાડકાંની લંબાઈ ઘટવી
- સતત દુખાવો
- હાડકાંની આસપાસના નસો કે પેશીઓ નબળી પડવી
ફ્રેક્ચરથી બચાવ (Prevention of Fracture)
- કેલ્શિયમ અને વિટામિન D ભરપૂર આહાર લેવો
- નિયમિત કસરત કરવી
- તીવ્ર રમતોમાં રક્ષણાત્મક સાધનો પહેરવા
- વૃદ્ધોને પડતા અટકાવવા માટે સાવચેત રહેવું
- વજન નિયંત્રણમાં રાખવું
- જરજર હાડકાં (Osteoporosis) માટે નિયમિત તપાસ કરવી
નિષ્કર્ષ
ફ્રેક્ચર એક સામાન્ય પણ ગંભીર ઈજા છે. સમયસર યોગ્ય સારવારથી હાડકાં સંપૂર્ણપણે સાજા થઈ શકે છે. સારવાર બાદ યોગ્ય કાળજી, વ્યાયામ અને પોષણથી હાડકાં વધુ મજબૂત બને છે. જો કોઈ પણ વ્યક્તિને ફ્રેક્ચર થાય તો તરત તબીબી સહાય લેવી જોઈએ અને પોતાનાથી હલાવવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં, નહીં તો વધુ નુકસાન થઈ શકે.
