‘ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન’ અને તેની ગરદનના સ્નાયુઓ પર અસર.

👁️ ‘ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન’ અને તેની ગરદનના સ્નાયુઓ પર અસર: એક અદ્રશ્ય જોડાણ

આજના ‘સ્ક્રીન-યુગ’માં આપણે જાગતા હોઈએ તે સમયનો મોટાભાગનો હિસ્સો સ્માર્ટફોન, લેપટોપ કે ટેલિવિઝન સામે વિતાવીએ છીએ. પરિણામે, આંખોમાં બળતરા, પાણી પડવું કે ઝાંખપ આવવી જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની ગઈ છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન’ (Digital Eye Strain) અથવા ‘કોમ્પ્યુટર વિઝન સિન્ડ્રોમ’ કહેવામાં આવે છે.

પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે તમારી આંખોનો આ થાક સીધી રીતે તમારી ગરદન અને ખભાના સ્નાયુઓ સાથે જોડાયેલો છે? ફિઝિયોથેરાપીમાં અમે જોઈએ છીએ કે ગરદનના દુખાવાના ૭૦% કિસ્સામાં મૂળ કારણ આંખોનો થાક અને ખોટું પોશ્ચર હોય છે. ચાલો આ જોડાણને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.

૧. ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન એટલે શું?

જ્યારે આપણે કલાકો સુધી ડિજિટલ સ્ક્રીન પર એકીટશે જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણી આંખોના સ્નાયુઓએ અક્ષરો પર ફોકસ કરવા માટે સતત મહેનત કરવી પડે છે. સ્ક્રીનમાંથી નીકળતી બ્લુ લાઈટ અને ‘ગ્લેર’ (Glare) આંખોને વધુ થકવે છે.

સામાન્ય લક્ષણો:

• આંખો લાલ થવી અને બળતરા થવી.
• માથાનો દુખાવો (ખાસ કરીને કપાળના ભાગમાં).
• દ્રષ્ટિમાં ઝાંખપ આવવી.
• આંખો સૂકી પડવી (Dry Eyes).

૨. આંખોનો થાક ગરદનને કેવી રીતે અસર કરે છે? (The Vision-Neck Connection)

આંખો અને ગરદન વચ્ચે ‘વિઝ્યુઅલ-મોટર રીફ્લેક્સ’ કામ કરે છે. જ્યારે આંખોને સ્ક્રીન પરના નાના અક્ષરો વાંચવામાં તકલીફ પડે છે, ત્યારે આપણું શરીર આપોઆપ નીચે મુજબના પ્રતિભાવ આપે છે:

• સ્ક્રીન તરફ ઝુકવું: અક્ષરો સ્પષ્ટ જોવા માટે આપણે અજાણતા જ માથું આગળની તરફ (Forward Head Posture) ખેંચીએ છીએ.
• ગરદનની જડતા: સ્પષ્ટ જોવા માટે આપણે ગરદનને એક જ સ્થિતિમાં સ્થિર કરી દઈએ છીએ. આનાથી ગરદનના પાછળના નાના સ્નાયુઓ (Suboccipital muscles) પર અતિશય દબાણ આવે છે.
• ખભાનો તણાવ: આંખો પર ભાર આવતા આપણે ખભાને ઉંચા કરીએ છીએ, જેનાથી ‘ટ્રેપેઝિયસ’ સ્નાયુઓમાં દુખાવો અને ગાંઠો (Trigger Points) પડે છે.

ફિઝિયો ટિપ: જો તમારી આંખો નબળી હોય અને તમે ચશ્મા ન પહેરતા હોવ, તો તમે સ્ક્રીન જોવા ગરદનને ત્રાસી રાખશો, જે લાંબા ગાળે ગરદનના મણકાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

૩. ‘૨૦-૨૦-૨૦’ નિયમ: આંખો અને ગરદન બંને માટે વરદાન

ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેનથી બચવા માટે વિશ્વભરના નિષ્ણાતો આ નિયમની સલાહ આપે છે:

• દર ૨૦ મિનિટે સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવો.
• ૨૦ ફૂટ દૂર આવેલી કોઈ વસ્તુ પર ફોકસ કરો.
• ઓછામાં ઓછી ૨૦ સેકન્ડ માટે તે વસ્તુને જુઓ.

આનાથી શું થશે? તમારી આંખોના સ્નાયુઓને આરામ મળશે અને ગરદનને તેની કુદરતી સ્થિતિમાં પાછા આવવાનો મોકો મળશે.

૪. ગરદન અને આંખોના સ્વાસ્થ્ય માટે એર્ગોનોમિક ફેરફારો

તમારા વર્કસ્ટેશનમાં આ નાના ફેરફારો મોટી રાહત આપી શકે છે:

૧. સ્ક્રીનનું અંતર: મોનિટર તમારી આંખોથી ૨૦ થી ૨૮ ઇંચ દૂર હોવું જોઈએ. ૨. સ્ક્રીન લેવલ: સ્ક્રીનનો ઉપરનો ભાગ તમારી આંખોની સમાંતર હોવો જોઈએ જેથી ગરદન નીચી ન કરવી પડે. ૩. લાઇટિંગ: રૂમની લાઈટ એટલી હોવી જોઈએ કે સ્ક્રીન પર રિફ્લેક્શન ન પડે. જરૂર પડે તો ‘એન્ટી-ગ્લેર’ ફિલ્ટર વાપરો. ૪. ફોન્ટ સાઈઝ: અક્ષરો મોટા રાખો જેથી જોવા માટે માથું આગળ ન ખેંચવું પડે.

૫. રાહત આપતી સરળ કસરતો

જ્યારે કામ દરમિયાન આંખો કે ગરદન ભારે લાગે, ત્યારે આ કરો:

• પામિંગ (Palming): બંને હથેળીઓને ઘસીને ગરમ કરો અને આંખો બંધ કરી હળવેથી તેના પર રાખો.
• આઈ રોલ્સ: આંખોને ગોળાકાર (ઉપર, નીચે, ડાબે, જમણે) ફેરવો.
• નેક રીટ્રેક્શન: માથું સીધું રાખીને હડપચીને (Chin) અંદરની તરફ ખેંચો (ચિન ટક્સ). આનાથી ગરદનના સ્નાયુઓ રિલેક્સ થશે.

નિષ્કર્ષ

ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન એ માત્ર આંખોની સમસ્યા નથી, પણ તે આખા શરીરના પોશ્ચરને બગાડવાનું મૂળ છે. જો તમે તમારી આંખોની કાળજી લેશો, તો તમારી ગરદન આપોઆપ સુરક્ષિત રહેશે. યાદ રાખો, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ એવી રીતે કરો કે તે તમારા સ્વાસ્થ્ય પર ભારે ન પડે.