ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી (પગમાં સુનાપણું) માટે કાળજી અને કસરત.

👣 ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી: પગમાં સુનાપણું, બળતરા અને તેની સંપૂર્ણ કાળજી

ડાયાબિટીસ એ માત્ર બ્લડ શુગર વધવાની બીમારી નથી, પરંતુ તે સમય જતાં શરીરની નસો (Nerves) ને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે. જ્યારે લાંબા સમય સુધી શુગર લેવલ ઊંચું રહે છે, ત્યારે તે પગની નસોને નુકસાન કરે છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી’ (Diabetic Neuropathy) કહેવામાં આવે છે.

આ સ્થિતિમાં દર્દીને પગમાં સંવેદના ઓછી થઈ જાય છે, પરિણામે વાગવા છતાં ખબર પડતી નથી અને તે ‘ડાયાબિટીક ફૂટ અલ્સર’ જેવી ગંભીર સમસ્યામાં પરિણમી શકે છે. ચાલો જાણીએ આ સમસ્યાના લક્ષણો, કાળજી અને અસરકારક કસરતો વિશે.

૧. ડાયાબિટીક ન્યુરોપથીના લક્ષણો

ન્યુરોપથીની શરૂઆત ધીમેથી થાય છે, જેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• સુનાપણું (Numbness): પગમાં સ્પર્શની સંવેદના ઓછી થઈ જવી અથવા સાવ જતી રહેવી.
• કીડીઓ ચાલવી (Tingling): પગમાં સતત ઝણઝણાટી કે કીડીઓ ચાલતી હોય તેવો અનુભવ.
• બળતરા: રાત્રે સૂતી વખતે તળિયામાં અસહ્ય બળતરા થવી.
• તીવ્ર દુખાવો: અચાનક વીજળીનો આંચકો લાગતો હોય તેવો તીક્ષ્ણ દુખાવો.
• ઝખમ રૂઝાવવામાં વિલંબ: પગમાં લાગેલી નાની ઈજા કે ફોલ્લા જલ્દી રૂઝાતા નથી.

૨. પગની રોજિંદા કાળજી (Foot Care Tips)

ન્યુરોપથીમાં ‘નિવારણ એ જ શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે’. પગને કાપવાની સ્થિતિ (Amputation) થી બચવા માટે આટલી સાવચેતી રાખો:

૧. દરરોજ તપાસ (Daily Inspection): રોજ રાત્રે અરીસાની મદદથી પગના તળિયા, આંગળીઓ વચ્ચે અને એડીની તપાસ કરો. ક્યાંય કાપો, લાલાશ, ફોલ્લો કે સોજો તો નથી ને તે ચકાસો. ૨. હૂંફાળા પાણીથી સફાઈ: પગને રોજ નવશેકા પાણી અને માઈલ્ડ સાબુથી ધોવો. પાણી વધુ ગરમ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું (હાથની કોણીથી તાપમાન ચેક કરવું). ૩. ભેજ દૂર કરો: પગ ધોયા પછી આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા કોરી કરવી ખૂબ જરૂરી છે, જેથી ફંગલ ઇન્ફેક્શન ન થાય. ૪. મોઇશ્ચરાઇઝિંગ: પગની ત્વચા ફાટે નહીં તે માટે લોશન કે તેલ લગાવો, પણ આંગળીઓ વચ્ચે ન લગાવવું. ૫. ક્યારેય ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: ઘરમાં પણ હંમેશા નરમ ચંપલ પહેરી રાખવા, કારણ કે સુનાપણાને લીધે ખૂંચતી વસ્તુ વાગશે તો ખબર નહીં પડે. ૬. સાચા પગરખાં: બૂટ હંમેશા સાંજના સમયે ખરીદવા જ્યારે પગમાં થોડો સોજો હોય. બૂટ પહેરતા પહેલા અંદર હાથ નાખીને ચેક કરવું કે કોઈ કાંકરી કે ખીલી તો નથી ને.

૩. રક્ત પરિભ્રમણ સુધારવા માટેની કસરતો

કસરત કરવાથી પગની નસોમાં લોહીનો પ્રવાહ વધે છે અને ન્યુરોપથીનો દુખાવો ઘટે છે.

A. એન્કલ પમ્પિંગ (Ankle Pumps)

• પલંગ પર પગ સીધા રાખીને બેસો અથવા સૂઈ જાઓ.
• પંજાને તમારી તરફ ખેંચો અને પછી બહારની તરફ ધકેલો.
• આ પ્રક્રિયા ૧૦-૧૫ વાર દિવસમાં ૩ વખત કરો.

B. ટો કર્લ્સ (Toe Curls)

• ખુરશી પર બેસીને જમીન પર એક નાનો ટુવાલ રાખો.
• માત્ર પગની આંગળીઓ વડે ટુવાલને પકડવાનો અને તમારી તરફ ખેંચવાનો પ્રયત્ન કરો.
• આનાથી પંજાના નાના સ્નાયુઓ મજબૂત થશે.

C. એન્કલ રોટેશન (Ankle Circles)

• હવામાં પગ ઊંચો કરી પંજાને ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં અને વિરુદ્ધ દિશામાં ગોળ ફેરવો.

D. વોકિંગ (Walking)

• દિવસમાં ૩૦ મિનિટ આરામદાયક બૂટ પહેરીને ચાલવું. જો પગમાં રૂઝાયા વગરનો ઘા હોય, તો ચાલવાનું ટાળવું અને ડોક્ટરની સલાહ લેવી.

૪. આહાર અને જીવનશૈલી

• બ્લડ શુગર નિયંત્રણ: ન્યુરોપથીને વધતી અટકાવવાનો એકમાત્ર રસ્તો HbA1c ને કાબૂમાં રાખવો છે.
• વિટામિન B12: નસોના સ્વાસ્થ્ય માટે વિટામિન B12 અનિવાર્ય છે. ડોક્ટરની સલાહ મુજબ તેના સપ્લિમેન્ટ્સ લો.
• ધૂમ્રપાનનો ત્યાગ: ધૂમ્રપાન રક્તવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જે ન્યુરોપથીની સ્થિતિને ગંભીર બનાવે છે.

૫. ડોક્ટરને ક્યારે બતાવવું?

જો તમને પગમાં નીચે મુજબના ફેરફાર દેખાય તો તરત જ ડાયાબિટીલોજિસ્ટ કે પોડિયાટ્રિસ્ટ (પગના નિષ્ણાત) નો સંપર્ક કરો:

• પગમાં કાળો ડાઘ પડવો.
• એવો ઘા જેમાંથી પરુ નીકળતું હોય કે દુર્ગંધ આવતી હોય.
• પગનો આકાર બદલાવો (Charcot foot).
• અસહ્ય બળતરા જે રાત્રે ઊંઘવા ન દેતી હોય.

નિષ્કર્ષ

ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી સાથે પણ તમે લાંબુ અને સ્વસ્થ જીવન જીવી શકો છો, બસ શરત એટલી કે તમારે તમારા પગ પ્રત્યે જાગૃત રહેવું પડશે. રોજની ૫ મિનિટની તપાસ તમારા પગને ગંભીર જોખમમાંથી બચાવી શકે છે.