લાંબી બીમારી પછી ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા માટેની કસરતો.

🫁 લાંબી બીમારી પછી ફેફસાંની ક્ષમતા (Lung Capacity) વધારવા માટેની અસરકારક કસરતો

લાંબી બીમારી (જેમ કે ન્યુમોનિયા, કોવિડ-19, ટીબી અથવા લાંબા ગાળા સુધી હોસ્પિટલમાં એડમિટ રહેવું) પછી શરીરના સ્નાયુઓ સાથે ફેફસાં પણ નબળા પડી જાય છે. ફેફસાંની ક્ષમતા ઘટવાને કારણે દર્દીને સામાન્ય હિલચાલમાં પણ હાંફ ચઢવો, સતત થાક લાગવો અને લોહીમાં ઓક્સિજનનું સ્તર ઓછું રહેવું જેવી સમસ્યાઓ થાય છે.

બીમારી પછી ફેફસાંને ફરીથી સક્રિય કરવા એ એક ધીમી પણ અત્યંત મહત્વની પ્રક્રિયા છે. ફિઝિયોથેરાપીના દ્રષ્ટિકોણથી, ‘પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન’ (Pulmonary Rehabilitation) દ્વારા ફેફસાંને ફરીથી મજબૂત બનાવી શકાય છે. આ લેખમાં આપણે ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ વિશે જાણીશું.

૧. બીમારી પછી ફેફસાં કેમ નબળા પડે છે?

• સ્નાયુઓનું શિથિલ થવું: લાંબો સમય આરામ કરવાથી શ્વાસ લેવા માટે જવાબદાર ‘ડાયાફ્રામ’ અને પાંસળીના સ્નાયુઓ નબળા પડે છે.
• એટેલેક્ટાસિસ (Atelectasis): ફેફસાંના નાના વાયુકોષો (Alveoli) પૂરેપૂરા ન ફૂલવાને કારણે ચીપકી જાય છે.
• કફનું જમા થવું: બીમારી દરમિયાન જમા થયેલો ચીકણો કફ હવાની અવરજવરમાં અવરોધ પેદા કરે છે.

૨. શ્વાસ લેવાની પાયાની કસરતો (Breathing Exercises)

આ કસરતો ફેફસાંના ઉંડાણ સુધી હવા પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

A. ડાયાફ્રામમેટિક બ્રીધિંગ (પેટથી શ્વાસ લેવો)

આ કસરત શ્વાસ લેવાના મુખ્ય સ્નાયુને મજબૂત કરે છે.

• રીત: આરામથી બેસો અથવા સૂઈ જાવ. એક હાથ પેટ પર અને બીજો છાતી પર રાખો. નાકથી ધીમેથી શ્વાસ લો જેથી પેટ બહાર આવે (છાતી સ્થિર રાખવી). હવે મોઢાથી શ્વાસ બહાર કાઢો જેથી પેટ અંદર જાય.
• ફાયદો: તે શ્વાસ લેવામાં થતી મહેનત ઘટાડે છે અને ઓક્સિજન વધારે છે.

B. પર્સ્ડ લિપ બ્રીધિંગ (Pursed Lip Breathing)

• રીત: નાકથી ૨ સેકન્ડ શ્વાસ લો. હવે હોઠને એવી રીતે વાળો જાણે તમે ફૂંક મારી રહ્યા હોવ, અને ૪ સેકન્ડ સુધી ધીમેથી શ્વાસ બહાર કાઢો.
• ફાયદો: આ ટેકનિક ફેફસાંની નળીઓને લાંબો સમય ખુલ્લી રાખે છે અને શ્વાસ ચઢવાની સમસ્યા ઘટાડે છે.

૩. ફેફસાં ફુલાવવાની અદ્યતન રીતો

A. થોરાસિક એક્સપાન્શન એક્સરસાઇઝ

• રીત: સીધા બેસો. શ્વાસ લેતી વખતે બંને હાથને બાજુ પર ખભા સુધી ઉંચા કરો (જેથી પાંસળીઓ ખુલે). શ્વાસ બહાર કાઢતી વખતે હાથ નીચે લાવો.
• ફાયદો: આનાથી ફેફસાંના બાજુના અને પાછળના ભાગમાં હવા ભરાય છે.

B. સ્પાયરોમીટર (Spirometry) નો ઉપયોગ

ત્રણ બોલવાળા સ્પાયરોમીટરનો ઉપયોગ ફેફસાંની પ્રગતિ માપવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

• સાચી રીત: મશીનમાંથી શ્વાસ અંદર ખેંચવો જેથી બોલ ઉપર ઉઠે. તેને ઉંચા રાખીને ૩-૫ સેકન્ડ શ્વાસ રોકી રાખવો. દિવસમાં ૧૦-૧૦ વારના અનેક સેટ કરવા.

૪. ફેફસાંની સફાઈ (Chest Clearance)

જો ફેફસામાં કફ ભરાયેલો હોય, તો ‘હફિંગ’ (Huffing) ટેકનિક વાપરો.

• રીત: મધ્યમ શ્વાસ લો અને મોઢું ખુલ્લું રાખીને ઝડપથી હવા બહાર કાઢો (જાણે તમે ચશ્મા સાફ કરવા કાચ પર વરાળ કાઢતા હોવ). આનાથી કફ ઉપર આવશે અને સરળતાથી નીકળી જશે.

૫. શારીરિક સક્રિયતા અને આહાર

માત્ર શ્વાસની કસરત પૂરતી નથી, આખા શરીરની હિલચાલ જરૂરી છે: ૧. ધીમેથી ચાલવું: રૂમમાં જ ૫-૧૦ મિનિટથી ચાલવાની શરૂઆત કરો અને ધીમે-ધીમે સમય વધારો. ૨. હાઇડ્રેશન: દિવસમાં પૂરતું પાણી પીવો, જેથી કફ પાતળો રહે અને ફેફસાંની પેશીઓ સુકાય નહીં. ૩. પ્રોટીનયુક્ત આહાર: સ્નાયુઓની રિકવરી માટે દાળ, કઠોળ, પનીર અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ લો. ૪. પોશ્ચર (Posture): ક્યારેય નમીને ન બેસો. ટટ્ટાર બેસવાથી ફેફસાં પૂરેપૂરા ફૂલી શકે છે.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે લાંબી બીમારી પછીના દર્દીઓ માટે કસ્ટમાઇઝ્ડ ‘બ્રીધિંગ પ્રોટોકોલ’ તૈયાર કરીએ છીએ. અમે ‘પલ્સ ઓક્સિમીટર’ દ્વારા ઓક્સિજન લેવલ મોનિટર કરીને દર્દીની ક્ષમતા મુજબ કસરત કરાવીએ છીએ જેથી તેમને વધુ પડતો થાક ન લાગે.

નિષ્કર્ષ

લાંબી બીમારી પછી ફેફસાંને જૂની સ્થિતિમાં લાવવામાં સમય અને ધીરજની જરૂર છે. ઉપર મુજબની કસરતો જો તમે નિયમિત કરશો, તો તમારો શ્વાસ ચઢવો ઓછો થશે અને તમે ફરીથી તમારી સામાન્ય જિંદગી જીવી શકશો. યાદ રાખો, તમારા શ્વાસ એ જ તમારી તાકાત છે.