ખભાના ઓપરેશન (Rotator Cuff) પછી હાથની મુવમેન્ટ પાછી લાવવાની કસરતો.

ખભાના ‘રોટેટર કફ’ (Rotator Cuff) ની સર્જરી પછી રિકવરીની સફર થોડી ધીમી અને ધૈર્ય માંગી લે તેવી હોય છે. ખભો એ શરીરનો સૌથી વધુ હલનચલન કરી શકતો સાંધો છે, તેથી ઓપરેશન પછી તેને ફરીથી કાર્યરત કરવા માટે ચોક્કસ તબક્કાવાર કસરતોની જરૂર પડે છે.

જો તમે ઉતાવળ કરો તો સ્નાયુ ફરી ફાટી શકે છે, અને જો તમે હલનચલન ન કરો તો ખભો જકડાઈ (Frozen Shoulder) શકે છે. આ લેખમાં અમે રોટેટર કફ સર્જરી પછીના રિકવરી પ્લાનને ૪ મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચ્યો છે.

૧. તબક્કો ૧: પેસિવ રેન્જ ઓફ મોશન (૦ થી ૬ અઠવાડિયા)

આ તબક્કામાં તમારે તમારા ખભાના સ્નાયુઓનો ઉપયોગ કરીને હાથ ઊંચો કરવાનો નથી. ડૉક્ટર અથવા તમારા બીજા હાથની મદદથી હલનચલન કરવાનું છે.

• પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ (Pendulum Exercise): એક ટેબલનો ટેકો લો અને કમરથી થોડા નમો. ઓપરેશનવાળા હાથને નીચે ઢીલો છોડી દો. હવે શરીરને ધીમેથી હલાવીને હાથને ઘડિયાળના લોલકની જેમ ગોળ, આગળ-પાછળ અને ડાબે-જમણે હલાવો.
• પેસિવ શોલ્ડર ફ્લેક્સન: ચત્તા સૂઈ જાઓ. તમારા સાજા હાથ વડે ઓપરેશનવાળા હાથના કાંડાને પકડો અને ધીમે ધીમે માથા તરફ ઉપર લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરો.

૨. તબક્કો ૨: એક્ટિવ-આસિસ્ટેડ મૂવમેન્ટ (૬ થી ૧૦ અઠવાડિયા)

હવે જ્યારે સ્નાયુઓ થોડા રુઝાઈ ગયા હોય, ત્યારે તમારે લાકડી કે પુલી (Pulley) ની મદદથી હાથ હલાવવાનું શરૂ કરવાનું છે.

• પુલી એક્સરસાઇઝ: દરવાજા પર ફિક્સ કરેલી ગરગડી (Pulley) નો ઉપયોગ કરો. સાજા હાથ વડે દોરડું ખેંચીને ઓપરેશનવાળા હાથને ઉપરની તરફ લઈ જાઓ.
• કેન/સ્ટીક એક્સરસાઇઝ (Stick Exercises): એક લાકડીને બંને હાથે પકડો. સાજા હાથની મદદથી લાકડીને ઉપર, બાજુમાં અને પાછળની તરફ ધકેલો જેથી ઓપરેશનવાળા ખભાને મૂવમેન્ટ મળે.

૩. તબક્કો ૩: એક્ટિવ મૂવમેન્ટ (૧૦ થી ૧૪ અઠવાડિયા)

આ તબક્કે તમારે કોઈ પણ ટેકા વગર તમારા ખભાની તાકાતથી હાથ હલાવવાનો પ્રયત્ન કરવાનો છે.

• વોલ ક્લાઈમ્બિંગ (Wall Crawl): દીવાલ સામે ઉભા રહો. આંગળીઓની મદદથી દીવાલ પર ધીમે ધીમે ‘ચઢીને’ હાથને શક્ય તેટલો ઊંચો લઈ જાઓ.
• શોલ્ડર શ્રગ્સ (Shoulder Shrugs): બંને ખભાને કાન તરફ ઊંચા કરો, ૫ સેકન્ડ પકડી રાખો અને પછી ઢીલા છોડો. આનાથી ખભાના ઉપરના સ્નાયુઓ સક્રિય થશે.

૪. તબક્કો ૪: મજબૂતીકરણ (Strengthening – ૧૪ અઠવાડિયા પછી)

જ્યારે ખભાની મૂવમેન્ટ પૂરેપૂરી પાછી આવી જાય, ત્યારે સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા અનિવાર્ય છે જેથી તમે વજન ઉઠાવી શકો.

• થેરા-બેન્ડ એક્સરસાઇઝ (Theraband Exercises): ઈલાસ્ટિક બેન્ડની મદદથી ખભાને અંદરની તરફ (Internal Rotation) અને બહારની તરફ (External Rotation) ખેંચવાની કસરત કરો.
• સ્કેપ્યુલર સ્ક્વીઝ: બેસતી વખતે પાછળના બંને ખભાના હાડકાંને (Blade) એકબીજાની નજીક લાવવાનો પ્રયત્ન કરો.

⚠️ ઓપરેશન પછી પાળવાની સાવચેતીઓ

૧. સ્લિંગ (Sling) નો ઉપયોગ: ડૉક્ટરે આપેલું આર્મ-સ્લિંગ ૪ થી ૬ અઠવાડિયા સુધી સતત પહેરી રાખો (માત્ર નહાતી વખતે કે કસરત વખતે કાઢો). ૨. ભારે વજન ન ઉઠાવો: ઓછામાં ઓછા ૩ થી ૪ મહિના સુધી તે હાથે ડોલ ઉઠાવવી, દરવાજો જોરથી ખેંચવો કે બાળકને તેડવું જેવી પ્રવૃત્તિ ટાળો. ૩. ઝટકાવાળી હિલચાલ: ખભાને અચાનક ઝટકો ન લાગે તેનું ધ્યાન રાખો. ૪. શેક: કસરત પછી ૧૫ મિનિટ બરફનો શેક (Ice Pack) કરવાથી સોજો અને દુખાવો નિયંત્રણમાં રહેશે.

નિષ્કર્ષ

રોટેટર કફ સર્જરી પછીની રિકવરી એ કોઈ સ્પ્રિન્ટ નથી પણ મેરેથોન છે. દરેક તબક્કે તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે. જો તમે શિસ્તબદ્ધ રીતે આ કસરતો કરશો, તો ૬ થી ૯ મહિનામાં તમારો ખભો ઓપરેશન પહેલા જેવો જ શક્તિશાળી બની જશે.

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક માં અમે ખભાના ઓપરેશન પછીના દર્દીઓ માટે ખાસ ‘પ્રોટોકોલ બેઝ્ડ’ સારવાર પૂરી પાડીએ છીએ.