ગુજરાતી લોકગીતો અને ડાન્સ થેરાપી (Dance Therapy).

🎶 ગુજરાતી લોકગીતો અને ડાન્સ થેરાપી (Dance Therapy): સંસ્કૃતિ અને સ્વાસ્થ્યનો સંગમ

ગુજરાતની ધરતી એટલે ઉત્સવ, ઉમંગ અને લયની ભૂમિ. અહીંના વાયુમાં પણ સંગીત છે. જ્યારે આપણે ‘ડાન્સ થેરાપી’ (નૃત્ય ચિકિત્સા) વિશે વાત કરીએ છીએ, ત્યારે પશ્ચિમી જગત તેને આધુનિક વિજ્ઞાન માને છે, પરંતુ ગુજરાતમાં આ થેરાપી સદીઓથી આપણા લોકગીતો અને ગરબાના સ્વરૂપમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

લોકગીતો માત્ર મનોરંજન નથી, પણ તે મન, શરીર અને આત્માને સાજા કરવાની એક શક્તિશાળી પ્રક્રિયા છે. ચાલો જાણીએ કે કેવી રીતે ગુજરાતી લોકગીતો અને નૃત્ય એક ઉત્તમ ‘ડાન્સ થેરાપી’ તરીકે કામ કરે છે.

૧. ડાન્સ થેરાપી એટલે શું?

ડાન્સ થેરાપી (Dance/Movement Therapy) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં શરીરની હિલચાલ દ્વારા માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્યને સુધારવામાં આવે છે. તે માત્ર સ્ટેપ્સ શીખવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે પોતાની ભાવનાઓને વ્યક્ત કરવાની અને તણાવ મુક્ત થવાની એક રીત છે.

૨. ગુજરાતી લોકગીતો: લયબદ્ધ ચિકિત્સા

ગુજરાતી લોકગીતો જેમ કે ‘હાલરડાં’, ‘ગરબા’, ‘રાસ’ કે ‘ટિપ્પણી’ માં એક વિશિષ્ટ પ્રકારની લય (Rhythm) હોય છે.

• માનસિક શાંતિ: જ્યારે આપણે “કેસરીયો રંગ તને લાગ્યો રે લોલ” કે “માડી તારું કંકુ ખર્યું ને સુરજ ઊગ્યો” જેવા ગીતોના તાલે ઝૂમીએ છીએ, ત્યારે મગજમાં ‘એન્ડોર્ફિન’ (Happy Hormones) મુક્ત થાય છે.
• સામૂહિક ઊર્જા: લોકગીતો હંમેશા સમૂહમાં ગવાય છે. ડાન્સ થેરાપી મુજબ, સમૂહમાં નૃત્ય કરવાથી એકલતા દૂર થાય છે અને વ્યક્તિમાં આત્મવિશ્વાસ વધે છે.

૩. ગરબા: એક સંપૂર્ણ ‘હોલિસ્ટિક’ વર્કઆઉટ

ગરબા એ વિશ્વની સૌથી શ્રેષ્ઠ ડાન્સ થેરાપીમાંની એક છે.

• હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય (Cardio): ગરબાના વર્તુળાકાર હલનચલનથી હૃદયના ધબકારા વધે છે, જે કાર્ડિયો એક્સરસાઇઝ જેવું કામ કરે છે.
• બેલેન્સ અને કોઓર્ડિનેશન: બે તાળી કે ત્રણ તાળી લેતી વખતે હાથ, પગ અને આંખોનું જે સંતુલન જળવાય છે, તે મગજની કાર્યક્ષમતા અને એકાગ્રતા વધારે છે.
• તાળીઓનું વિજ્ઞાન (Acupressure): ગરબામાં તાળી પાડવાથી હાથની હથેળીમાં રહેલા એક્યુપ્રેસર પોઈન્ટ્સ દબાય છે, જે શરીરના વિવિધ અંગોને સક્રિય કરે છે.

૪. વિવિધ લોકનૃત્યોના વિશિષ્ટ ફાયદા

નૃત્ય પ્રકાર	શારીરિક/માનસિક અસર
રાસ (દાંડિયા)	હાથના સ્નાયુઓની મજબૂતી અને એકાગ્રતા વધારવી.
ટિપ્પણી નૃત્ય	પગ અને કમરના સ્નાયુઓનું સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ.
પઢાર નૃત્ય	બેઠા બેઠા કરવામાં આવતી હિલચાલ જે સાંધાની લવચીકતા વધારે છે.
હાલરડાં (નૃત્ય સાથે)	માતા અને બાળકના માનસિક જોડાણ અને શાંતિ માટે શ્રેષ્ઠ.

૫. સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ અને ઇમોશનલ રીલીઝ

આધુનિક જીવનમાં ડિપ્રેશન અને ચિંતા (Anxiety) સામાન્ય બની ગઈ છે. ડાન્સ થેરાપીમાં લોકગીતોનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે?

• અભિવ્યક્તિ: ઘણા લોકગીતોમાં પ્રેમ, વિરહ, ભક્તિ અને શૌર્યની વાતો હોય છે. જ્યારે વ્યક્તિ આ ગીતો પર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે તે પોતાની દબાયેલી લાગણીઓને શરીરના હાવભાવ (મુદ્રાઓ) દ્વારા બહાર કાઢે છે.
• ધ્યાન (Meditation in Motion): ગરબાના ગૂંથણમાં જ્યારે વ્યક્તિ મગ્ન થઈ જાય છે, ત્યારે તે વર્તમાન ક્ષણમાં જીવે છે. આ એક પ્રકારનું ‘ચલિત ધ્યાન’ છે.

૬. વડીલો માટે વરદાન

વૃદ્ધાવસ્થામાં સાંધા જકડાઈ જવા કે યાદશક્તિ ઓછી થવાની સમસ્યા હોય છે. હળવા લોકગીતો પર ધીમે ધીમે તાળી પાડીને ઝૂમવું એ વડીલો માટે સાંધાની શ્રેષ્ઠ કસરત છે. તે તેમને સામાજિક રીતે જોડે છે અને માનસિક રીતે યુવાન રાખે છે.

નિષ્કર્ષ

ગુજરાતી લોકગીતો અને નૃત્ય એ માત્ર આપણી પરંપરા જ નથી, પણ એક કુદરતી અને મફત સારવાર પદ્ધતિ છે. જો આપણે દરરોજ માત્ર ૧૫-૨૦ મિનિટ આપણા પ્રિય લોકગીત પર મુક્તપણે નૃત્ય કરીએ, તો જિમ ગયા વગર પણ શારીરિક અને માનસિક રીતે ફિટ રહી શકીએ છીએ. તો ચાલો, આજે જ કોઈ લોકગીત વગાડીએ અને સ્વાસ્થ્ય તરફ એક ડગલું માંડીએ!