હીલ સ્પુર
🦶 હીલ સ્પર (Heel Spur): પેનીના અસહ્ય દુખાવાનું કારણ અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો
ઘણા લોકોને સવારે ઉઠતાની સાથે જ જમીન પર પગ મૂકતી વખતે પેનીમાં તીક્ષ્ણ સોય ભોંકાતી હોય તેવો દુખાવો થાય છે. થોડું ચાલ્યા પછી આ દુખાવો ઓછો થઈ જાય છે, પરંતુ લાંબો સમય બેસીને ઉભા થતી વખતે તે ફરી વકરે છે. આ સમસ્યાને તબીબી ભાષામાં ‘હીલ સ્પર’ (Heel Spur) કહેવામાં આવે છે.
હીલ સ્પર એટલે પેનીના હાડકાનો અસામાન્ય વધારો. આ લેખમાં આપણે હીલ સ્પર શું છે, તેના કારણો, લક્ષણો અને ઘરેલું તથા ફિઝિયોથેરાપી સારવાર વિશે વિગતવાર જાણીશું.
1. હીલ સ્પર શું છે? (What is Heel Spur?)
હીલ સ્પર એ પેનીના હાડકા (Calcaneus) ના નીચેના ભાગમાં કેલ્શિયમ જમા થવાને કારણે થતો હાડકાનો વધારો છે. આ વધારો અણીદાર હોય છે. જ્યારે પગના તળિયાના સ્નાયુઓ અને પેશીઓ (Plantar Fascia) પર સતત ખેંચાણ આવે છે, ત્યારે શરીર તે ભાગને સુરક્ષિત કરવા માટે ત્યાં કેલ્શિયમ જમા કરવા લાગે છે, જે ધીમે ધીમે હાડકાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
2. હીલ સ્પર થવાના મુખ્ય કારણો
હીલ સ્પર રાતોરાત થતી સમસ્યા નથી, તે મહિનાઓ કે વર્ષોની ખોટી આદતોનું પરિણામ છે:
- દોડવું અને કૂદવું: એથ્લેટ્સ અથવા જે લોકો સખત સપાટી પર દોડવાની કે કૂદવાની પ્રવૃત્તિ વધુ કરે છે તેમને આ જોખમ વધુ હોય છે.
- ખોટા પગરખાં: ઘસાઈ ગયેલા અથવા તળિયામાં કુશન વગરના ચપ્પલ પહેરવા. ખાસ કરીને ઉંચી એડી (High Heels) ના પગરખાં.
- વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધુ પડતું વજન પેનીના હાડકા પર દબાણ લાવે છે.
- ખોટી ચાલવાની પદ્ધતિ: ચાલતી વખતે પેની પર વધુ ભાર મૂકવાની આદત.
- ઉંમર: વધતી ઉંમર સાથે પેશીઓની લવચીકતા ઘટે છે અને પેનીની નીચે રહેલું ચરબીનું પડ (Fat pad) પાતળું પડે છે.
3. હીલ સ્પરના લક્ષણો
ઘણીવાર હીલ સ્પર હોવા છતાં દુખાવો થતો નથી, પરંતુ જ્યારે આજુબાજુની પેશીઓમાં સોજો આવે ત્યારે નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય છે:
- તીવ્ર દુખાવો: સવારે પથારીમાંથી નીચે ઉતરતી વખતે પ્રથમ ડગલે થતો અસહ્ય દુખાવો.
- બળતરા અને સોજો: પેનીના નીચેના ભાગમાં સોજો અને ગરમાવો અનુભવવો.
- સ્પર્શ કરવામાં પીડા: પેનીના નીચેના ભાગમાં હાથ લગાડતા જ દુખાવો થવો.
- ચાલવામાં તકલીફ: લાંબો સમય ચાલ્યા પછી પગમાં ભારેપણું અને દુખાવો વધવો.
4. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું સારવાર
હીલ સ્પરને ૯૦% કિસ્સામાં ઓપરેશન વગર મટાડી શકાય છે:
A. બરફનો શેક (Ice Therapy)
દિવસમાં ૩-૪ વાર પેની પર બરફનો શેક કરો. એક ઠંડી પાણીની બોટલને પગના તળિયા નીચે રાખીને આગળ-પાછળ ફેરવવાથી સોજો જલ્દી ઉતરે છે.
B. અસરકારક કસરતો (Exercises)
- કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch): દીવાલનો ટેકો લઈને ઉભા રહો અને એક પગ પાછળ રાખીને નસો ખેંચાય તે રીતે સ્ટ્રેચ કરો.
- ટોવેલ કર્લ (Towel Curl): ખુરશી પર બેસીને પગની આંગળીઓ વડે રૂમાલને પોતાની તરફ ખેંચવાની કસરત કરો.
- પ્લાન્ટર ફેસિયા સ્ટ્રેચ: બેઠા બેઠા પગના પંજાને હાથ વડે પોતાની તરફ ખેંચો.
C. શૂઝમાં ફેરફાર (Footwear Adjustment)
- હીલ પેડ કે સિલિકોન કપ: બજારમાં મળતા નરમ સિલિકોન હીલ કપનો ઉપયોગ કરો. તે પેની પર આવતા ઝટકા (Shock) ને શોષી લે છે.
- આર્ચ સપોર્ટ: જેમના પગ સપાટ (Flat feet) હોય તેમણે આર્ચ સપોર્ટ વાળા ચપ્પલ પહેરવા જોઈએ.
5. આધુનિક તબીબી સારવાર
જો ઘરેલું ઉપાયોથી રાહત ન મળે, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની સલાહ આપી શકે છે:
- એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ: સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા માટે.
- શોકવેવ થેરાપી (ESWT): ઉચ્ચ ઉર્જા વાળા મોજા દ્વારા હાડકાની આસપાસના સોજાને દૂર કરવામાં આવે છે.
- સ્ટીરોઈડ ઇન્જેક્શન: જો દુખાવો ખૂબ જ જૂનો અને અસહ્ય હોય.
- સર્જરી: અત્યંત દુર્લભ કિસ્સામાં જ્યારે હાડકાનો વધારો ચાલવા જ ન દે ત્યારે સર્જરી કરીને તેને દૂર કરવામાં આવે છે.
6. હીલ સ્પરથી બચવા માટેની ટિપ્સ (Prevention)
- હંમેશા આરામદાયક અને ફિટિંગ વાળા પગરખાં પહેરો.
- જો વજન વધારે હોય, તો તેને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયત્ન કરો.
- કોઈપણ રમત કે કસરત શરૂ કરતા પહેલા ‘વોર્મ-અપ’ અને સ્ટ્રેચિંગ ચોક્કસ કરો.
- ઉઘાડા પગે સખત જમીન પર ચાલવાનું ટાળો.
નિષ્કર્ષ
હીલ સ્પર એ કોઈ ગંભીર બીમારી નથી, પરંતુ તે તમારી કાર્યક્ષમતાને અસર કરી શકે છે. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી અને નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ કસરતો દ્વારા તમે પેનીના દુખાવામાંથી કાયમી મુક્તિ મેળવી શકો છો. સવારે થતા દુખાવાને ક્યારેય અવગણશો નહીં, કારણ કે શરૂઆતના તબક્કામાં તે જલ્દી મટી શકે છે.
