ફ્લેટ ફૂટ (સપાટ તળિયા) ને કારણે થતો ઘૂંટણ અને કમરનો દુખાવો.
🦶 ફ્લેટફૂટ (સપાટ તળિયા): જ્યારે પગની ખામી બને ઘૂંટણ અને કમરના દુખાવાનું મૂળ
ઘણા લોકો માને છે કે જો પગના તળિયા સપાટ હોય તો તેનાથી માત્ર ચાલવામાં થોડી તકલીફ પડે, પરંતુ સત્ય એ છે કે ફ્લેટફૂટ (Flatfoot) એ આખા શરીરના એલાઇનમેન્ટ (ગોઠવણી) ને બગાડી શકે છે. જો તમારા પગના તળિયામાં કુદરતી વળાંક (Arch) નથી, તો તેની સીધી અસર તમારા ઘૂંટણ, થાપા અને છેક કમર સુધી પહોંચે છે.
તબીબી ભાષામાં આને ‘કાઈનેટિક ચેઈન’ (Kinetic Chain) ની સમસ્યા કહેવાય છે—જેમ ઇમારતનો પાયો નબળો હોય તો ઉપરની દીવાલોમાં તિરાડો પડે, તેમ પગનો પાયો સપાટ હોય તો તેની અસર ઉપરના સાંધા પર પડે છે.
૧. ફ્લેટફૂટ એટલે શું?
સામાન્ય પગના તળિયામાં અંદરની તરફ એક વળાંક હોય છે જેને ‘આર્ક’ (Arch) કહેવામાં આવે છે. આ વળાંક સ્પ્રિંગ જેવું કામ કરે છે અને ચાલતી વખતે આવતા આંચકા (Shock absorption) ને સહન કરે છે. ફ્લેટફૂટમાં આ વળાંક કાં તો હોતો જ નથી અથવા જમીનને અડી જાય એટલો નીચો હોય છે.
૨. ફ્લેટફૂટ ઘૂંટણના દુખાવા માટે કેવી રીતે જવાબદાર છે?
જ્યારે પગ સપાટ હોય, ત્યારે ચાલતી વખતે પંજો અંદરની તરફ નમે છે, જેને ‘ઓવર-પ્રોનેશન’ (Over-pronation) કહેવાય છે.
- મિકેનિઝમ: પંજો અંદર નમવાને કારણે પગનું નીચેનું હાડકું (Tibia) અંદરની તરફ ફરે છે. આ રોટેશન સીધું ઘૂંટણના સાંધા પર દબાણ લાવે છે.
- પરિણામ: ઘૂંટણની અંદરની ગાદી (Meniscus) ઘસાય છે અને ‘પટેલોફેમોરલ પેઈન’ (ઘૂંટણની ઢાંકણીનો દુખાવો) શરૂ થાય છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ ઘૂંટણના વહેલા ઘસારા (Arthritis) માં પરિણમે છે.
૩. કમરના દુખાવા સાથેનો સંબંધ
શરીર એક સાંકળની જેમ જોડાયેલું છે. જ્યારે ફ્લેટફૂટને કારણે ઘૂંટણ અંદરની તરફ વળે છે, ત્યારે: ૧. થાપાનું હાડકું (Pelvis) ત્રાંસું થાય છે: પગનું ખોટું પોશ્ચર પેલ્વિસને આગળની તરફ ધકેલે છે (Anterior Pelvic Tilt). ૨. કરોડરજ્જુ પર દબાણ: પેલ્વિસ ત્રાંસું થવાથી કમરના નીચેના ભાગના મણકા (Lower Back) પર અસહ્ય ખેંચાણ આવે છે. ૩. સ્નાયુઓમાં અસંતુલન: કમરના સ્નાયુઓ સતત તણાવમાં રહે છે, જે લાંબા ગાળાના કમરના દુખાવાનું કારણ બને છે.
૪. ફ્લેટફૂટના લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?
- લાંબો સમય ઊભા રહેવાથી પગના તળિયામાં બળતરા કે દુખાવો થવો.
- તમારા બૂટ કે ચપ્પલ અંદરની બાજુએથી વધુ ઘસાવા.
- લાંબો સમય ચાલ્યા પછી પગની પિંડી (Calf) જકડાઈ જવી.
- કોઈપણ ઈજા વગર સતત ઘૂંટણ કે કમરમાં દુખાવો રહેવો.
૫. ફ્લેટફૂટના ઈલાજ અને વ્યવસ્થાપન
સદનસીબે, ફ્લેટફૂટને કારણે થતા દુખાવાને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી અને સાધનોથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે:
A. ઓર્થોટિક ઇન્સોલ્સ (Insoles)
તમારા બૂટની અંદર મૂકવા માટેના ખાસ ‘આર્ક સપોર્ટ’ ઇન્સોલ્સ. આ ઇન્સોલ્સ પગના વળાંકને કૃત્રિમ ટેકો આપે છે અને ઘૂંટણ-કમર પર આવતું ખોટું દબાણ અટકાવે છે.
B. ફિઝિયોથેરાપી કસરતો
૧. આર્ક લિફ્ટ (Arch Lift): જમીન પર પગ રાખી પંજાને વાળ્યા વગર માત્ર તળિયાના વળાંકને ઊંચો કરવાનો પ્રયત્ન કરો. ૨. ટુવાલ કર્લ (Towel Curl): પગની આંગળીઓથી જમીન પર રાખેલા ટુવાલને ભેગો કરો. ૩. કાફ સ્ટ્રેચિંગ: પિંડીના સ્નાયુઓ ઢીલા રાખવાથી પગના તળિયા પર દબાણ ઘટે છે.
C. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી
બહુ ફ્લેટ (સપાટ) ચપ્પલ પહેરવાનું ટાળો. એવા બૂટ પસંદ કરો જેની અંદરની બાજુ મજબૂત સપોર્ટ ધરાવતી હોય.
નિષ્કર્ષ
જો તમને વારંવાર કમર કે ઘૂંટણનો દુખાવો થતો હોય અને કોઈ ઈલાજ કામ ન લાગતો હોય, તો એકવાર તમારા પગના તળિયા તપાસો. કદાચ સમસ્યા તમારા પગના પાયામાં હોઈ શકે છે. ફ્લેટફૂટનો સમયસર ઈલાજ તમને ભવિષ્યમાં થનારા ગંભીર સાંધાના ઘસારા અને ઓપરેશનથી બચાવી શકે છે.
