ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ

ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (Lung Transplant): એક નવું જીવન આપતી સર્જરી – સંપૂર્ણ માહિતી

પ્રસ્તાવના

શ્વાસ એ જીવનનો આધાર છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના ફેફસાં એટલા ગંભીર રીતે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય કે દવાઓ, ઇન્હેલર કે ઓક્સિજન સપોર્ટ પણ કામ ન કરે, ત્યારે જીવન જોખમમાં મુકાય છે. આવી અંતિમ તબક્કાની ફેફસાંની બીમારીઓ (End-stage lung disease) માટે ‘ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ’ (Lung Transplant) એ એક આશાનું કિરણ છે. આ એક અત્યંત જટિલ શસ્ત્રક્રિયા છે જેમાં બીમાર ફેફસાંને દૂર કરી તેના સ્થાને સ્વસ્થ દાતાના ફેફસાં બેસાડવામાં આવે છે.

ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર ક્યારે પડે છે?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા એટલી ઓછી થઈ જાય કે તે દૈનિક કાર્યો કરવામાં અસમર્થ બને અને તેની આયુષ્ય મર્યાદા ૧ થી ૨ વર્ષથી ઓછી જણાતી હોય, ત્યારે ડોકટરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સલાહ આપે છે. મુખ્ય બીમારીઓ જેમાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર પડી શકે છે:

1. COPD (ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ): અતિશય ધૂમ્રપાન અથવા પ્રદૂષણને કારણે ફેફસાં કાયમી નુકસાન પામે ત્યારે.
2. ઇન્ટરસ્ટિશિયલ લંગ ડિસીઝ (ILD) / પલ્મોનરી ફાઇબ્રોસિસ: ફેફસાંની પેશીઓ સખત થઈ જવી.
3. સિસ્ટિક ફાઇબ્રોસિસ: એક આનુવંશિક રોગ જેમાં ફેફસાંમાં ઘટ્ટ ચીકણું પ્રવાહી જમા થાય છે.
4. પલ્મોનરી હાઇપરટેન્શન: ફેફસાંની ધમનીઓમાં અતિશય હાઈ બ્લડ પ્રેશર.
5. બ્રોન્કીએક્ટાસિસ: શ્વાસનળીઓ કાયમી ધોરણે પહોળી અને ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જવી.

ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટના પ્રકારો

દર્દીની સ્થિતિ અને જરૂરિયાત મુજબ ટ્રાન્સપ્લાન્ટના મુખ્ય પ્રકારો છે:

• સિંગલ લંગ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: માત્ર એક જ ફેફસાંનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે (મોટે ભાગે ફાઇબ્રોસિસના કિસ્સામાં).
• ડબલ લંગ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: બંને ફેફસાં બદલવામાં આવે છે (મોટે ભાગે સિસ્ટિક ફાઇબ્રોસિસ અથવા ગંભીર ચેપના કિસ્સામાં).
• હાર્ટ-લંગ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ: જ્યારે હૃદય અને ફેફસાં બંને ગંભીર રીતે બીમાર હોય.

ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પૂર્વેની તૈયારી અને પ્રક્રિયા

ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એ લાંબી પ્રક્રિયા છે જે ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલી છે:

૧. મૂલ્યાંકન (Evaluation): દર્દી ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે શારીરિક અને માનસિક રીતે સક્ષમ છે કે નહીં તે જાણવા માટે રક્ત પરીક્ષણ, સીટી સ્કેન, હૃદયની તપાસ (ECG/Echo) અને મનોવૈજ્ઞાનિક કાઉન્સેલિંગ કરવામાં આવે છે.

૨. વેઇટિંગ લિસ્ટ (Waiting List): જો દર્દી યોગ્ય જણાય, તો તેનું નામ રાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સપ્લાન્ટ લિસ્ટમાં નોંધવામાં આવે છે. યોગ્ય દાતા (Donor) મળવાની રાહ જોવી પડે છે, જેમાં બ્લડ ગ્રુપ અને ફેફસાંની સાઈઝનું મેચિંગ અનિવાર્ય છે.

૩. શસ્ત્રક્રિયા (Surgery): જ્યારે દાતા મળે, ત્યારે સર્જરી કરવામાં આવે છે. આ ઓપરેશન ૬ થી ૧૨ કલાક ચાલી શકે છે. દર્દીને જનરલ એનેસ્થેસિયા આપીને છાતી ખોલવામાં આવે છે અને જૂના ફેફસાંને કાઢી નવા ફેફસાંની નસો અને શ્વાસનળી જોડવામાં આવે છે.

શસ્ત્રક્રિયા પછીની સંભાળ (Post-Surgery Care)

ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછીનું જીવન શિસ્તબદ્ધ હોવું જોઈએ:

• ICU સ્ટે: ઓપરેશન પછી દર્દીને થોડા દિવસ વેન્ટિલેટર પર અને પછી નિરીક્ષણ હેઠળ રાખવામાં આવે છે.
• ઇમ્યુનોસપ્રેશન્ટ દવાઓ: શરીર નવા ફેફસાંને સ્વીકારે અને તેને નકારે નહીં (Rejection) તે માટે આજીવન દવાઓ લેવી પડે છે.
• ચેપથી સાવધાની: આ દવાઓ રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી કરે છે, તેથી દર્દીએ ધૂળ, પ્રદૂષણ અને ચેપી વ્યક્તિઓથી દૂર રહેવું પડે છે.
• પલ્મોનરી રિહેબિલિટેશન: ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા માટે ખાસ કસરતો અને ફિઝિયોથેરાપી જરૂરી છે.

જોખમો અને જટિલતાઓ (Risks)

• રિજેક્શન (Rejection): શરીરનું ઈમ્યુન સિસ્ટમ નવા ફેફસાંને ‘બહારના પદાર્થ’ તરીકે માની તેના પર હુમલો કરે.
• ઇન્ફેક્શન: ઓપરેશન પછી ન્યુમોનિયા કે અન્ય ચેપ લાગવાનું જોખમ રહે છે.
• દવાઓની આડઅસર: ઇમ્યુનોસપ્રેશન્ટ દવાઓથી કિડની પર અસર અથવા ડાયાબિટીસ થઈ શકે છે.

નિષ્કર્ષ

ફેફસાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એ તબીબી વિજ્ઞાનનો ચમત્કાર છે જે મરવા પડેલા દર્દીને ફરીથી મુક્તપણે શ્વાસ લેવાની તક આપે છે. જોકે તે ખર્ચાળ અને જટિલ પ્રક્રિયા છે, પરંતુ યોગ્ય હોસ્પિટલ અને નિષ્ણાત ડોકટરોની ટીમ દ્વારા સફળતાપૂર્વક કરી શકાય છે. ભારતમાં પણ હવે ઘણી મલ્ટી-સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલોમાં આ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

• શું ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી સામાન્ય જીવન જીવી શકાય? હા, મોટાભાગના દર્દીઓ થોડા મહિના પછી પોતાની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ અને હળવી કસરતો કરી શકે છે.
• ફેફસાં કોણ દાન કરી શકે? મોટાભાગે બ્રેઈન-ડેડ (મૃત) વ્યક્તિના અંગો લેવામાં આવે છે. ક્યારેક જીવંત વ્યક્તિ પણ ફેફસાંનો એક નાનો ભાગ (Lobe) દાન કરી શકે છે.