ઉંમર વધવાને કારણે હાથ-પગના સાંધાઓમાં જોવા મળતી ‘ગાંઠો’ (Osteophytes) અને દુખાવો.

ઘણીવાર મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓ ફરિયાદ કરે છે કે તેમના હાથની આંગળીઓના ટેરવા પાસે અથવા ઘૂંટણની આજુબાજુ નાના ‘હાડકાના મણકા’ જેવી ગાંઠો દેખાય છે. આ ગાંઠો સ્પર્શ કરવાથી સખત લાગે છે અને ક્યારેક અસહ્ય દુખાવો પેદા કરે છે. તબીબી ભાષામાં આને ‘ઓસ્ટિયોફાઈટ્સ’ (Osteophytes) અથવા સામાન્ય ભાષામાં ‘બોન સ્પર્સ’ (Bone Spurs) કહેવામાં આવે છે.

આ કોઈ કેન્સરની ગાંઠ નથી, પણ સાંધાના ઘસારા (Osteoarthritis) ને કારણે હાડકા પર કુદરતી રીતે વધારાનું હાડકું જામવાની પ્રક્રિયા છે. ચાલો સમજીએ કે આ ગાંઠો કેમ થાય છે અને તેને કેવી રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય.

૧. ઓસ્ટિયોફાઈટ્સ (સાંધાની ગાંઠો) કેમ થાય છે?

આપણું શરીર એક અદભૂત મશીન છે. જ્યારે સાંધામાં રહેલી ગાદી (Cartilage) ઉંમરને કારણે ઘસાય છે, ત્યારે બે હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય છે. આ ઘસારાને રોકવા માટે શરીર તે ભાગ પર નવું હાડકું બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ વધારાનું હાડકું ‘ગાંઠ’ જેવું દેખાય છે.

• ઉંમર (Aging): સૌથી મુખ્ય કારણ ૫૦ વર્ષથી વધુની ઉંમર છે.
• ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ: સાંધાનો ઘસારો આ ગાંઠો બનવાનું મુખ્ય કારણ છે.
• વધારે વજન: ઘૂંટણ પર વધુ દબાણ આવવાથી હાડકાં વધુ ઘસાય છે.
• વારસાગત: જો માતા-પિતાને આ સમસ્યા હોય, તો સંતાનોમાં પણ જોવા મળે છે.

૨. કયા સાંધામાં આ ગાંઠો વધુ જોવા મળે છે?

૧. હાથની આંગળીઓ: આંગળીઓના છેલ્લા સાંધા પર થતી ગાંઠોને ‘હેબર્ડન્સ નોડ્સ’ (Heberden’s nodes) કહેવાય છે. ૨. ઘૂંટણ: ઘૂંટણની વાટકીની આસપાસ હાડકાં ઉપસી આવે છે, જેનાથી પગ સીધો કરવામાં તકલીફ પડે છે. ૩. કરોડરજ્જુ (Spine): મણકાની આસપાસ ગાંઠો થવાથી નસ દબાઈ શકે છે (Sciatica). ૪. એડી (Heel): એડીના હાડકા પાસે ‘કેલ્કેનિયલ સ્પર’ થાય છે, જે ચાલતી વખતે ખૂંચે છે.

૩. મુખ્ય લક્ષણો

• સખત સોજો: સાંધાની આસપાસ હાડકા જેવી સખત ગાંઠ દેખાવી.
• જકડન (Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા હલાવવામાં મુશ્કેલી પડવી.
• ચચરાટ કે દુખાવો: જ્યારે આ ગાંઠ કોઈ નસ અથવા સ્નાયુને અડે, ત્યારે તે ભાગમાં કીડી ચાલતી હોય તેવો અહેસાસ થાય છે.
• અવાજ આવવો (Crepitus): સાંધા હલાવતી વખતે કટક-કટક જેવો અવાજ આવવો.

૪. ફિઝિયોથેરાપી અને સારવારના ઉપાયો

ઓસ્ટિયોફાઈટ્સને ઓપરેશન વગર જ ઓગાળી શકાતા નથી, પરંતુ તેનાથી થતા દુખાવા અને જકડનને ચોક્કસપણે કાબૂમાં કરી શકાય છે:

A. ગરમ અને ઠંડો શેક

જો સાંધામાં સોજો અને લાલાશ હોય તો ઠંડો શેક (Ice Pack) કરવો. જો માત્ર જકડન હોય તો ગરમ પાણીનો શેક (Hot Pack) કરવાથી સ્નાયુઓ રિલેક્સ થાય છે.

B. રેન્જ ઓફ મોશન કસરતો

સાંધાને જામ થતા અટકાવવા માટે ધીમેથી હલનચલન કરવું જરૂરી છે. આંગળીઓ માટે મુઠ્ઠી વાળવી અને ખોલવી, તેમજ ઘૂંટણ માટે હળવું સ્ટ્રેચિંગ કરવું.

C. સ્નાયુઓની મજબૂતી (Strengthening)

જો સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત હશે, તો હાડકાં પર ઓછું દબાણ આવશે. ઘૂંટણ માટે ‘ક્વાડ્રિસેપ્સ’ કસરતો શ્રેષ્ઠ છે.

D. અર્ગોનોમિક્સ (જીવનશૈલીમાં ફેરફાર)

• ભારે વજન ઉઠાવવાનું ટાળો.
• સીડી ચઢવા-ઉતરવા માટે સાવચેતી રાખો.
• નરમ અને ગાદીવાળા ચંપલ પહેરો (ખાસ કરીને એડીના દુખાવા માટે).

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે સાંધાની ગાંઠો (Osteophytes) ના દર્દીઓ માટે ખાસ અભિગમ અપનાવીએ છીએ:

• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ થેરાપી: ઊંડા સ્નાયુઓમાં રહેલી જકડન અને દુખાવો ઘટાડવા માટે અદ્યતન મશીનનો ઉપયોગ.
• મેન્યુઅલ મોબિલાઇઝેશન: સાંધાની હિલચાલ સુધારવા માટે ખાસ હસ્તકલા કૌશલ્ય.
• લેસર થેરાપી: સોજો ઘટાડવા અને પેશીઓના રીપેરીંગ માટે લેસરનો ઉપયોગ.
• કસ્ટમાઇઝ્ડ સ્પ્લિન્ટ્સ: આંગળીઓની ગાંઠો વધુ ન વધે તે માટે ખાસ સપોર્ટ પૂરા પાડવા.

નિષ્કર્ષ

સાંધાની આ ગાંઠો ઉંમર વધવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. તેનાથી ગભરાવાની જરૂર નથી, પણ સાવધ રહેવું જરૂરી છે. જો તમે શરૂઆતના તબક્કે જ ફિઝિયોથેરાપી અને યોગ્ય પોષણ (કેલ્શિયમ અને વિટામિન ડી) પર ધ્યાન આપશો, તો આ ગાંઠો તમારી ગતિશીલતામાં અવરોધ નહીં બને.