૮૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના દર્દીઓ માટે પલંગ પર જ કરી શકાય તેવી પેસિવ મુવમેન્ટ્સ.

૮૦ વર્ષની વય વટાવ્યા પછી, ઘણીવાર વૃદ્ધો શારીરિક નબળાઈ, સાંધાનો ઘસારો અથવા અન્ય બીમારીઓને કારણે લાંબો સમય પથારીવશ (Bedridden) રહેતા હોય છે. જ્યારે દર્દી પોતાની જાતે હાથ-પગ હલાવી શકવા સક્ષમ ન હોય, ત્યારે તેમના સાંધાઓને જકડાઈ જતા અટકાવવા અને રક્ત પરિભ્રમણ જાળવી રાખવા માટે ‘પેસિવ મુવમેન્ટ્સ’ (Passive Movements) અત્યંત અનિવાર્ય છે.

‘પેસિવ’ એટલે એવી હિલચાલ જે દર્દી પોતે નથી કરતો, પરંતુ કોઈ અન્ય વ્યક્તિ (સંબંધી કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ) દ્વારા તેમના અંગોને હલાવવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ આ કસરતો કરવાની સાચી રીત અને તેના ફાયદા.

Table of Contents

૧. પેસિવ મુવમેન્ટ્સ કેમ જરૂરી છે?

સાંધાની જકડન અટકાવવા (Contractures): જો સાંધા લાંબો સમય સ્થિર રહે, તો તેની આસપાસના સ્નાયુઓ ટૂંકા અને સખત થઈ જાય છે, જે પછીથી ખોડખાંપણ પેદા કરી શકે છે.
રક્ત પરિભ્રમણ સુધારવા: પથારીવશ દર્દીઓમાં પગની નસોમાં લોહી જામી જવાનું (DVT – Deep Vein Thrombosis) જોખમ રહે છે. હલનચલનથી લોહીનું ભ્રમણ ચાલુ રહે છે.
બેડ સોર્સ (Bed Sores) થી બચાવ: હિલચાલ કરવાથી શરીરના અમુક ભાગો પર સતત આવતું દબાણ ઘટે છે, જેનાથી પથારીમાં પડતા ચાંદા રોકી શકાય છે.
પાચન અને શ્વસન: હલનચલનથી આંતરડાની ગતિશીલતા જળવાય છે અને ફેફસાંમાં કફ જમા થતો નથી.

૨. પેસિવ મુવમેન્ટ્સ કરતી વખતે રાખવાની સાવચેતી

૧. ધીમી અને લયબદ્ધ ગતિ: ક્યારેય ઝટકા સાથે અંગો ન હલાવો. ધીમેથી સાંધાને તેની મર્યાદા મુજબ જ ફેરવો. ૨. દુખાવો થાય તો અટકી જાવ: જો દર્દીના ચહેરા પર દુખાવાના હાવભાવ દેખાય, તો તરત જ હિલચાલ ઓછી કરી દો. ૩. યોગ્ય પકડ: સાંધાની ઉપર અને નીચે એમ બે જગ્યાએથી અંગને મજબૂત પણ નરમાશથી પકડો. ૪. નિયમિતતા: દિવસમાં ઓછામાં ઓછી ૨ વાર, દરેક સાંધાને ૧૦-૧૦ વખત હલાવવા જોઈએ.

૩. ઉપરના અંગો માટેની કસરતો (Upper Limb)

A. ખભાની હિલચાલ (Shoulder Flexion)

રીત: દર્દીના કાંડાને એક હાથથી અને કોણીને બીજા હાથથી પકડો. ધીમેથી હાથને માથા તરફ ઉપર લઈ જાઓ અને પછી પાછો નીચે લાવો.

B. કોણી વાળવી (Elbow Flexion-Extension)

રીત: દર્દીના હાથને હથેળી ઉપર તરફ રહે તેમ રાખો. હવે ધીમેથી હાથને કોણીમાંથી વાળીને ખભા સુધી લાવો અને ફરી સીધો કરો.

C. કાંડા અને આંગળીઓ (Wrist & Fingers)

રીત: કાંડાને ગોળાકારમાં ફેરવો. આંગળીઓને વારાફરતી મુઠ્ઠીની જેમ વાળો અને ખોલો. દરેક આંગળીને હળવેથી સ્ટ્રેચ કરો.

૪. નીચેના અંગો માટેની કસરતો (Lower Limb)

A. એન્કલ પમ્પ્સ (Ankle Pumps) – સૌથી મહત્વનું

રીત: દર્દીના પંજાને પકડીને તેને તમારી તરફ ખેંચો અને પછી નીચેની તરફ ધકેલો.
ફાયદો: આ પગમાં લોહીના ગંઠાવા (Clots) ને રોકવા માટેની શ્રેષ્ઠ કસરત છે.

B. ઘૂંટણ અને થાપાની હિલચાલ (Hip & Knee Flexion)

રીત: એક હાથ દર્દીના ઘૂંટણ નીચે અને બીજો એડી નીચે રાખો. ધીમેથી ઘૂંટણને પેટ તરફ વાળો અને પછી પગ સીધો કરો.

C. થાપાને બાજુમાં ખોલવા (Hip Abduction)

રીત: પગને સીધો રાખીને પથારી પર જ ધીમેથી બાજુમાં (બહારની તરફ) ખસેડો અને પછી પાછો મૂળ સ્થિતિમાં લાવો.

૫. શ્વસન સંબંધી કાળજી (Chest Physical Therapy)

૮૦+ વયના દર્દીઓમાં ફેફસાં નબળા પડવાને કારણે ન્યુમોનિયા થવાનું જોખમ વધુ હોય છે.

પોઝિશન બદલવી: દર ૨ કલાકે દર્દીને ડાબા કે જમણા પડખે ફેરવો.
પીઠ પર થાપટ (Clapping): હળવા હાથે હથેળીનો કપ બનાવી દર્દીની પીઠ પર નીચેથી ઉપર તરફ થાપટ મારો (જો પાંસળીમાં ફ્રેક્ચર ન હોય તો). આનાથી ફેફસાંમાં જમા થયેલો કફ છૂટો પડે છે.

૬. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની ભૂમિકા

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે પથારીવશ વડીલો માટે ‘હોમ કેર પ્રોગ્રામ’ પ્રદાન કરીએ છીએ:

ટ્રેનિંગ: અમે ઘરના સભ્યોને સાચી ટેકનિક શીખવીએ છીએ જેથી તેઓ દર્દીને ઈજા પહોંચાડ્યા વગર કસરત કરાવી શકે.
મોબિલાઇઝેશન: જો સાંધા જકડાઈ ગયા હોય, તો અમે ખાસ મેન્યુઅલ ટેકનિક દ્વારા તેને ખોલવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ.
સહાયક સાધનો: એર મેટ્રેસ (હવાની પથારી) કે વોકર જેવા સાધનોની જરૂરિયાત વિશે માર્ગદર્શન.

નિષ્કર્ષ

૮૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના દર્દીઓ માટે હલનચલન એ જીવનની નિશાની છે. ભલે તેઓ પોતાની જાતે ન હલી શકે, પણ પેસિવ મુવમેન્ટ્સ દ્વારા આપણે તેમને દુખાવા મુક્ત અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન આપી શકીએ છીએ. આ કસરતો માત્ર શરીરને નહીં, પણ દર્દીના મનને પણ શાંતિ આપે છે કારણ કે તેમને સ્પર્શ અને સંભાળનો અનુભવ થાય છે.